Profile

HJK draait om de wereld van het jonge kind

Logo categorie
Spelen
18/10/2023
•
Leestijd 6-9 minuten

Thematiseren: naar de huisarts

‘Een rijk thema waarin kinderen inbreng hebben en zich in een doorgaande lijn optimaal kunnen ontwikkelen.’ Mooi gezegd, maar hoe ziet dit eruit in de praktijk?

Save the children

Op basisschool de Diamant in Zevenhoven is thematiseren met jonge kinderen in groep 1/2 en 3 een vanzelfsprekendheid. Met de focus op doorgaande leerlijnen en spel geven ze een inkijk in hun huidige aanpak van thematiseren. In dit artikel beschrijven ze hun werkwijze in de groepen 1/2.

Wat is thematiseren?
Thematiseren is een integrale benadering en werkwijze om onderwijs rijk en betekenisvol te maken (Janssen-Vos & Van der Meer, 2017). Het is een dynamisch en interactief proces tussen de professional en de leerlingen, want ze zijn samen eigenaar van het thema (Bouwman et al., 2021). Thematiseren onderscheidt zich in vijf fasen: de voorbereiding, de startactiviteiten, de uitvoering, de afronding en de evaluatie. De voorbereiding en de evaluatie zijn voor de professional. Deze aanpak vraagt van de professional een grote mate van flexibiliteit. Er wordt rekening gehouden met de initiatieven van de kinderen, waarbij steeds gekeken wordt of en hoe de geplande aanbodsdoelen en methodedoelen hieraan verbonden kunnen worden (Mulder, 2022). Daarbij is het van belang om gedurende het thema kinderen uit te dagen, activiteiten rond doelen te initiëren en de kinderen te ondersteunen bij de uitvoering van hun plannen, het spel te begeleiden en het proces van onderzoeken te monitoren.

Een van de uitgangspunten van thematiseren is betrokkenheid. Een hoge betrokkenheid of flow zegt iets over de mate waarin iemand geboeid is

Van thematisch werken naar thematiseren op de Diamant
In de groepen 1 tot en met 3 staat sinds 2020 de aanpak thematiseren centraal. Daarvoor werd in de groepen 1/2 thematisch gewerkt. Leerkracht Joy van Veen: ‘We richtten een themahoek in, zodat de kinderen er direct konden spelen, maar merkten een lage betrokkenheid bij de kinderen. Ze waren niet bekend met rollen en themamaterialen en speelden vooral de rollen en handelingen uit de huishoek. Doelen hadden geen relatie met spel.’ Na een grondige evaluatie en vanuit visie ontstond de wens naar een doorgaande inhoudelijk en didactische lijn in groep 1 tot en met 3. We bespraken de mogelijkheden van het thematiseren. Een van de uitgangspunten van thematiseren is betrokkenheid. Een hoge betrokkenheid of flow is voorwaarde voor ontwikkeling en zegt iets over de mate waarin iemand geboeid, geconcentreerd en ‘tijd vergetend’ bezig kan zijn (Laevers, 2016). Onze aanpak, waarin doelen als kansen in rollenspel worden genomen, is hieronder uitgewerkt voor het thema ‘Naar de huisarts’.

De huisarts voert een oogonderzoek uit: wat kun je van een afstandje zien?

1. Voorbereiding
Een goede gezamenlijke voorbereiding is essentieel. ‘Aan de hand van de inhoudskaart Oriëntatie op jezelf en de wereld PO fase 1 (SLO, 2020) hebben we een driejaarlijkse cyclus met domeinen (planten, dieren, natuurkundige verschijnselen) opgesteld. Uit deze domeinen worden thema’s gekozen. Daarvoor gebruiken we de observaties van het spel, de actualiteit of brengen zelf een thema in’, legt Van Veen uit. ‘Door de kinderen bewust kennis te laten maken met situaties die verderweg van hun alledaagse ervaringen liggen, zorgen we voor verdieping en kennisverrijking. Religieuze feesten en Sinterklaas integreren we als zijspoor in een thema: Sinterklaas heeft gehoorproblemen en moet langs de huisarts, of de kinderen kopen een kerstboom op de markt. Zo zorgen we ervoor dat de kinderen in drie jaar tijd op hun ontwikkelingsniveau binnen diverse thema’s met alle domeinen uit de inhoudskaart kennismaken.’
Vervolgens wordt gezamenlijk een planningsformat ingevuld. Als basis voor het aanbod wordt een keuze gemaakt uit de reken-, taal-, motoriek-, SEO en speldoelen van het kindvolgsysteem. De focus ligt op doelen waarin noodzakelijke vaardigheden worden geoefend en verbonden kunnen worden aan het spel en materialen in de hoeken. ‘We verweven ze in het aanbod, waardoor kinderen ze vanzelf tegenkomen. Zo werd het doel ‘gebruikt actief de begrippen die horen bij gewicht (licht-zwaar)’ in de huisartsenpraktijk verwerkt door een personenweegschaal toe te voegen en het spel verrijkt door mee te spelen, uit te breiden met het wegen van patiënten’, aldus Van Veen.

2. Startactiviteiten
Juf Brigitte komt met haar hand tegen haar wang de klas binnen. ‘Wat zit er onder jouw hand?’, vragen enkele kinderen. Er wordt een wondje zichtbaar. ‘Ik heb me bezeerd.’ Na een korte stilte geeft Mirthe aan: ‘Het is niet erg, daar komt gewoon een korstje op.’ Vervolgens bespreekt juf Brigitte met de kinderen wat je zou kunnen doen als een wond niet dichtgaat. Al snel wordt ‘naar het ziekenhuis en de huisarts’ genoemd. Dit onderwerp wordt door Brigitte uitgebreid door in beeld te brengen met welke klachten je naar de huisarts gaat. Uiteindelijk besluiten de kinderen in overleg met Brigitte om een huisartsenpraktijk op te gaan zetten in de klas.

Door een pakkende introductie raken veel kinderen direct betrokken en enthousiast. Van Veen: ‘Als ze vanaf dag één ‘aan’ staan, heb je hier de rest van het thema profijt van. We variëren de introducties. Soms kiezen we voor een introductie in de klas, zoals bij het meenemen van een dode plant (thema ‘Naar het tuincentrum’). Andere thema’s lenen zich juist voor een gezamenlijke opening.’

Samen met de kinderen wordt de themahoek, in dit geval de huisartsenpraktijk, opgebouwd

Kennis maakt een thema rijk (Wexler, 2019) en taalrijk (Pompert, 2004). In de eerste week worden er daarom startactiviteiten aangeboden om de voorkennis van de kinderen te activeren. Er worden informatieve boeken voorgelezen, praatplaten en filmpjes bekeken en ervaringen gedeeld. Van Veen: ‘Een oudere jongen vertelt over zijn gebroken arm en we gaan we in gesprek over materialen die de kinderen meenemen, zoals pillendoosjes, haarnetjes en een spuit. In een woordweb maken we de voorkennis inzichtelijk en vervolgens worden er onderzoekvragen genoteerd, zoals: “Hoe komt poep uit je billen?” en “Waarom krijg je een prik?” Wij hebben ondervonden dat jonge kinderen hier prima toe in staat zijn.’ Tot slot wordt per groep een werklijst met belangrijke voorwerpen, voor het spel in de thema- en overige hoeken, gemaakt. Denk aan een afsprakenboek, het alarmnummer, een stethoscoop en meetlinten.

Door een pakkende introductie raken veel kinderen direct betrokken en enthousiast

3. Uitvoering
Samen met de kinderen wordt de themahoek opgebouwd. Ze verzamelen materiaal, maar maken tijdens de speelwerkperiodes ook zelf materialen die nodig zijn om te spelen. Als de basis aanwezig is, gaat de themahoek open. In veel materialen en activiteiten in de themahoek worden taal- en rekendoelen verwerkt. Denk aan een poster met cijfers in diverse groottes om de sterkte van de ogen te meten, het schrijven van een recept, het wegen en meten van de patiënt en het uittellen van pillen. Waar het kan, worden meerdere hoeken betrokken bij het thema. De huishoek is altijd in interactie met de themahoek (vanuit huis naar de huisartsenpraktijk toegaan).

Bij de huisarts
Tring’, klinkt vanuit de huishoek. ‘Hallo, met huisartspraktijk Bloedneus’, zegt juf Brigitte, de assistente. ‘Ik heb nogal oorpijn’, klinkt het aan de andere kant van de lijn. ‘Om 11.00 uur is er een plekje vrij om langs te komen’, krijgt de patiënt als antwoord. Rustig neemt ze plaats in de wachtkamer. De huisarts, gekleed in een witte jas en met een stethoscoop om zijn nek, komt al vrij snel. Eenmaal op de onderzoekstafel wordt het oor van de patiënt zorgvuldig onderzocht. Ook wordt er nog even naar haar hart geluisterd en krijgt ze een prik (gewoon, omdat dat spannend is). De huisarts weet inmiddels wat er aan de hand is: ‘Je hebt een vlek in je oor.’ Gelukkig hebben ze in de apotheek een zalfje om de vlek weg te halen, aldus de assistente. Ze schrijft een recept uit: zeven dagen lang, elke ochtend zalf in het oor smeren. ‘Ik heb het voor u genoteerd.’

Van Veen: ‘We observeren dagelijks en begeleiden regelmatig het spel, volgens de aanpak van de drie V’s: verkennen, verbinden, verrijken (De Haan, 2012). Door spelbegeleiding worden nieuwe spelimpulsen ingebracht, die weer aanzetten tot verrijken van taal en specifieke handelingen (Veen et al., 2017; Skene et al., 2022). Spelbegeleiding is essentieel als het spel moeizaam verloopt of als er kansen zijn voor verrijking. We spelen vanuit verschillende rollen mee, zodat alle rollen in taal en handelingen uitgebreid kunnen worden. Spelimpulsen van kinderen worden meegenomen, mits ze een toegevoegde waarde hebben. Het spel wordt enkele keren per week geëvalueerd in de kring. Spelhandelingen worden uitgespeeld, nieuwe impulsen en materialen besproken en de kinderen maken spelscripts ter ondersteuning van de handelingen.’

Gedurende het thema wordt wekelijks tijd ingezet om met de kinderen op zoek te gaan naar antwoorden op de genoteerde onderzoeksvragen. Hiervoor worden diverse bronnen, zoals boeken, internet, locatiebezoek, of de kennis van een expert gebruikt. Van Veen: ‘De huisartsassistente kwam naar school. Zij nam een stethoscoop mee, mat de bloedruk van één van de kinderen en legde uit waarom je soms een prik krijgt. Het gevonden antwoord op deze onderzoeksvraag wordt achter de vraag geschreven en opgehangen. We zoeken deze experts en locaties in de nabije omgeving. We vinden het waardevol dat kinderen een expert in de dagelijkse situaties kunnen tegenkomen.’

In veel materialen en activiteiten in de themahoek worden taal- en rekendoelen verwerkt. Zo ook in de apotheek en de wachtkamer

4. Afronding
Van Veen: ‘Met een gezamenlijke reflectieactiviteit op de thema-inhouden, zoals de antwoorden op de onderzoeksvragen bespreken, ronden we het thema af. De kinderen denken daarin mee en ouders worden standaard betrokken bij de afsluiting van het thema. In de afrondingsfase van het thema ‘Naar de huisarts’ mocht van elk kind een familielid een afspraak maken bij de huisarts. Een ouder bracht de volgende klacht in: “Ik heb een wond op mijn been, maar ben allergisch voor pleisters. Wat kan ik nu doen?” Een prachtig dilemma om vervolgens met de hele klas over te brainstormen. Na de afsluiting worden de hoeken samen met de kinderen opgeruimd.’

5. Evaluatie
Gedurende en na afloop van het thema wordt in het leerlingvolgsysteem per kind genoteerd of de focusdoelen in voldoende mate zijn behaald. Van Veen: ‘We zetten enkele doelen per week centraal, zo blijft de observatie overzichtelijk. Door de regelmatige spelobservatie en begeleiding observeren we hoe alle kinderen ‘spelen met de doelen’. We letten bijvoorbeeld tijdens het wegen van het gewicht op de personenweegschaal of het getal wordt herkend, in het spel de begrippen lichter en zwaarder worden gebruikt en of het kind begrijpt dat de uitkomsten van het gewicht veranderen als de schoenen niet worden meegewogen. We verleiden alle kinderen tot hoekenspel. Daardoor komen ze als vanzelf meerdere keren in aanraking met de doelen.’

De professionals evalueren het thema. Enkele focusdoelen worden, waar nodig, nogmaals in het nieuwe thema aangeboden. Ze noteren opmerkingen bij onderdelen waarin aanpassingen nodig zijn. Impulsen die gedurende het thema zijn ontstaan en een succes bleken, worden toegevoegd. Zo kan de themaplanning later opnieuw ter inspiratie gebruikt worden (zie ook het kader ‘Themaplanning en vervolgartikel’).

Themaplanning en vervolgartikel
Download hier een voorbeeld van de voorbereiding van de themaplanning voor het thema ‘Naar de huisarts’. In een volgend artikel wordt deze aanpak van het thematiseren volgens dezelfde opbouw in groep 3 beschreven.

Hoge betrokkenheid
Van Veen: ‘We zijn trots op onze werkwijze en met name op de hoge betrokkenheid van de kinderen. We zien dit vooral terug in de spelimpulsen en inbrengen van eigen ervaringen en zelfgemaakte materialen van de kinderen, het elkaar enthousiast maken, geboeid willen doorspelen en de ‘kennishonger’ naar het zoeken van antwoorden op vragen. Enkele verschillen met de vorige werkwijze zijn: een gezamenlijke voorbereiding, eenzelfde aanpak in groep 1 tot en met 3, materialen maken en onderzoeksvragen formuleren; spelbegeleiding waarbij de spelimpulsen zowel van de kinderen als de leerkracht komen, spelevaluatie en de kinderen mede-eigenaar van het thema maken in de opbouw en het spel in hoeken.’

Dankwoord
Met medewerking van Marion Groot, Jolanda van Berkel, Ellen Fransen, Brigitte Pellegrom, Geja van Diemen, Brigitte van den Bos en basisschool de Diamant in Zevenhoven.

Book iconMediatips

• Bouwman, A., & Wanningen, K. (2022). Thematiseren met jonge kinderen. Het Jonge Kind, 49 (8), 6-9.
• Bouwman, A., & Postma, P. (2022). Spel en instructie als dagelijks brood. Het Jonge Kind, 50 (2), 6-9.

Book iconLiteratuurlijst

• Bouwman, A., Houtsma, S., Mulder, M., & Wanningen, K. (2021). Van thematisch werken naar thematiseren. Huizen: Pica.
• Janssen-Vos, F., & Van der Meer, L. (2017) Basisontwikkeling voor peuters en de onderbouw. Assen: van Gorcum.
• Skene, K., O’Farrelly, C. M., Byrne, E. M., Kirby, N., Stevens, E. C., & Ramchandani, P. G. (2022). Can guidance during play enhance children’s learning and development in educational contexts? A systematic review and meta‐analysis. Child Development, 93(4), 1161-1180. https://doi.org/10.1111/cdev.13730
• Mulder, M. (2022). Reken op thematiseren. Volgens Bartjens, 41(4).
• Laevers, F. (2016) Welbevinden en betrokkenheid als toetsstenen voor kwaliteit in de kinderopvang. http://expertisecentrum.nl
• SLO (2021). Oriëntatie op jezelf en de wereld PO fase 1. Doelen Jonge kind: inhoudskaarten. Geraadpleegd op 16 augustus 2023.
• Pompert, B. (2004). Thema’s en taal. Assen: van Gorcum.
• Veen, A., Van der Veen, I., Van Schaik, S., & Leseman, P. (2017). Kwaliteit in de kleutergroepen en de relatie met ontwikkeling van kinderen. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
• Wexler, N. (2019) The knowledge gap: The hidden cause of America’s broken education system-and how to fix it. New York: Avery 2019