Thematiseren in groep 3
Onderwijs in groep 3 is betekenisvol als lezen, schrijven, tekstbegrip, rekenen en spel vanuit betekenisvolle thema’s worden vormgegeven. Basisschool De Diamant in Zevenhoven werkt sinds 2020 met de aanpak thematiseren. In HJK van oktober 2023 maakten we kennis met thematiseren in groep 1 en 2. Nu zoomen we in op deze aanpak voor groep 3.
Thematiseren is een integrale benadering en werkwijze om onderwijs kennisrijk en betekenisvol te maken (Jansen-Vos & Van der Meer, 2017). Er wordt rekening gehouden met de initiatieven van de kinderen, waarbij steeds gekeken wordt of en hoe de geplande doelen hieraan verbonden kunnen worden (Bouwman, et al., 2021; Mulder, 2022).
Op weg naar thematiseren in groep 3
In 2019 evalueerden de leerkrachten van de groepen 1 tot 3 op basisschool De Diamant hun werkwijze. Daarbij ontstond de wens om de overgang van groep 2 naar groep 3 te verkleinen. In groep 3 werd nog volledig methodisch gewerkt, waarbij spel werd ingezet als vrije tijdsactiviteit. Leerkracht Joy van Veen: ‘De werkwijze van groep 3 paste niet meer bij de visie die we als school hadden ontwikkeld op het jonge kind. Jonge kinderen hebben namelijk een veilige, rijke speel-/leeromgeving nodig en leren door lijfelijk te ontdekken, oefenen en imiteren (Meerkerk, 2015; Florquin & Bertrands, 2017). Door middel van spel leren zij zichzelf en de wereld te begrijpen (CPS, 2022). We vonden dat we – net als in de groepen 1 en 2 – ook in groep 3 in een thema spelsituaties en onderzoeksvragen moesten creëren, waarbinnen de kinderen vanuit motivatie tot leren konden komen.’ Een kennisrijk thema, doelgericht aanbod en spel(begeleiding) waren hierbij essentiële onderdelen. De aanpak die uiteindelijk voor groep 3 ontstond, is in dit artikel uitgewerkt voor het thema ‘We kopen groente en fruit bij de groenteboer’.
Voorbereiding
In de groepen 1, 2 en 3 wordt met hetzelfde thema gewerkt en de voorbereiding start dan ook met de selectie van een passend thema. Van Veen: ‘We zoeken naar een thema dat dicht bij de belevingswereld van het jonge kind ligt, maar dat ook voor groep 3 rijk genoeg is om er reken- en taaldoelen aan te koppelen. Daarnaast moet een thema zo uit te breiden zijn dat er ook in groep 3 voldoende verdieping en kennisverrijking plaats kan vinden.’
De leerkrachten van groep 1, 2 en 3 bereiden een groot gedeelte van het thema gezamenlijk voor volgens een planningsformat (download het format hier). Er vindt overleg plaats over de introductie, de afsluiting, het betrekken van andere hoeken en het rollenspel. Vervolgens bekijken de leerkrachten van groep 3 welke doelen er aan het spel in de themahoek gekoppeld kunnen worden. Als basis voor het aanbod worden de periodedoelen van de lees- en rekenmethode genomen. Uit deze doelen worden focusdoelen geselecteerd. Dit zijn doelen waarop instructie gegeven kan worden, maar die ook verbonden kunnen worden aan het spel in de (thema)hoek. De overige reken- en taaldoelen uit de methode worden aangeboden door middel van klassikale instructie.
Binnen het thema over de groenteboer oefenden de kinderen in het spel met de lees- en schrijfdoelen door bonnetjes en boodschappenlijstjes te schrijven in de juiste schrijfletters en deze vervolgens te lezen. Daarnaast hingen er naamkaartjes bij alle groente en fruit, zodat de kinderen meerdere keren met deze woorden in aanraking kwamen en alle producten juist geordend werden. Ook werd er met de hele klas een gezond receptenboek gemaakt voor in de huishoek. Voor rekenen werden de doelen ‘rekenen met geld (10 euro, 5 euro, 2 euro en 1 euro)’ en ‘rekenen met de 10 structuur en nog iets erbij’ geselecteerd. De kinderen werden gestimuleerd te betalen met verschillende biljetten en munten. Groenten werden aangeboden voor exact 10 euro, waardoor de kinderen – als ze iets extra’s kochten – oefenden met 10 plus een bepaald bedrag. Tot slot hing er een klok in de themahoek, zodat er geoefend kon worden met klokkijken.
Startactiviteiten
De start van een thema vraagt om een pakkende introductie, zodat de kinderen direct betrokken en enthousiast raken. Dit is zeker ook van belang voor groep 3. Deze introducties worden zo vormgegeven dat ze prikkelend of verrassend zijn. Situaties die nieuwsgierig maken, worden namelijk beter onthouden (Gruber, Gelman & Ranganath, 2014). De kinderen bekeken en proefden tijdens dit thema verschillende soorten groenten en fruit. Hier waren ook ‘vergeten’ groenten en exotisch fruit aan toegevoegd om vragen uit te lokken.
Naast de introductie worden er ook nog andere startactiviteiten aangeboden om de voorkennis te activeren. Zo maakten de kinderen een uitstapje naar de plaatselijke supermarkt. Hier bekeken ze de groente- en fruitafdeling, zochten naar ‘vergeten’ groenten en kwamen tot de conclusie dat deze er niet lagen. Vooraf was er een budget afgesproken en daarvan werd groente en fruit gekocht. In de klas werden aan de hand van de kassabon alle groenten en fruit geordend van duur naar goedkoop.
Vaste startactiviteiten bij een nieuw thema zijn het maken van een woordweb, het formuleren van onderzoeksvragen en het opstellen van een werklijst. In een woordweb wordt de voorkennis van de kinderen inzichtelijk gemaakt door de kinderen in het begin van groep 3 te laten tekenen en later in het schooljaar de woorden zelf op te laten schrijven. Van Veen: ‘Het formuleren van onderzoeksvragen gebeurt met de hele klas, zodat de kinderen gedurende het thema gezamenlijk op zoek kunnen gaan naar de antwoorden. We zien dat de kinderen in groep 3 in staat zijn tot het formuleren van goede onderzoeksvragen, omdat ze hier in groep 1 en 2 al kennis mee hebben gemaakt. Onderzoeksvragen waren onder andere “Wat is het verschil tussen groente en fruit?”, “Waarom hebben appels pitten?” en “Hoe komt de groenteboer in de winter aan fruit?”’. Tot slot wordt er een werklijst gemaakt, waarop de onderdelen komen te staan die essentieel zijn voor in de themahoek. De leerkracht stuurt het gesprek door vragen te stellen, zodat er ook onderdelen op de werklijst komen te staan die het oefenen met de doelen uitlokken. Denk aan prijskaartjes, boodschappenlijstjes, openingstijden en aanbiedingen.
Uitvoering
Aan de hand van de werklijst wordt de themahoek samen met de kinderen opgebouwd. Doorgaans is hiervoor in groep 3 wat minder tijd en ruimte dan in groep 1 en 2, omdat expliciete instructie voor de vakken technisch lezen, rekenen en spelling ook noodzakelijk is in groep 3. Naast deze expliciete instructies staat er dagelijks een blok ‘thematijd’ op het rooster. Dit moment wordt gebruikt voor kennisverrijking en om doelen impliciet te verbinden aan het thema.
Tijdens ‘thematijd’ worden er allerlei opdrachten binnen het thema aangeboden, die gericht zijn op zowel taal en rekenen, als op motoriek en spel. Een gedeelte hiervan komt voort uit de onderzoeksvragen. De kinderen hebben keuzevrijheid in de opdrachten en in de volgorde waarin zij de opdrachten inplannen in de week. Vaak worden er ook materialen gemaakt die nodig zijn voor het spel in de themahoek. Zo knutselden de kinderen verschillende soorten groenten en fruit, maakten ze een openingstijdenbord en prijskaartjes en schreven ze recepten met vergeten groenten voor in de huishoek. Zijn de basismaterialen gemaakt, dan kan er gespeeld worden. Van Veen: ‘We hebben ervoor gekozen om alle kinderen tenminste één keer in de themahoek te laten spelen, omdat we het belangrijk vinden dat iedereen ervaringen opdoet in het spel en impliciet oefent met de doelen.’
Pim loopt met een boodschappenkarretje van de huishoek naar de groentewinkel. Vlak voor de winkel kijkt hij naar het bord dat ‘boven’ de winkel hangt. ‘De Komkommer, voor al uw groenten… en fruit’, mompelt hij. Bij binnenkomst wordt hij begroet door Nora, die achter de kassa staat. Met zijn boodschappenlijstje gaat Pim op zoek naar het fruit dat hij nodig heeft; 4 bananen, 10 appels en een ananas. Zorgvuldig stopt hij alles in zijn karretje en verlaat even later de winkel. Juf Ellen, die van een afstandje het spel in de hoek staat te observeren, loopt naar Pim toe. ‘Halt, politie’, zegt ze. Pim kijkt haar verbaasd aan. ‘U heeft uw fruit niet afgerekend, meneer’, licht ze toe. Pim twijfelt even en zegt dan: ‘Ik ben mijn portemonnee en pinpas vergeten.’ ‘Ga hem maar snel halen en kom dan terug om netjes af te rekenen, dan hou ik het bij een waarschuwing’, antwoordt de politieagent. Pim rekent even later af bij de kassa.
Observeren en begeleiden
De leerkracht observeert het spel en speelt mee waar dit nodig is. Sturing van de leerkracht zorgt namelijk voor verdieping en verrijking (Taylor & Boyer, 2020). Ook worden er in de kring spelhandelingen voorgedaan en spelscripts gemaakt. In groep 3 wordt rijk ontwikkeld rollenspel gestimuleerd, waarbij mondelinge en geschreven (reken)taal een vanzelfsprekend onderdeel zijn van het spel. Vaak wordt er eerst expliciet instructie gegeven, waarna de vaardigheid ook in het spel kan worden toegepast. Bijvoorbeeld een bedrag optellen bij de 10 (10 + 6 = ). De leerkracht koopt een kistje mandarijnen, dat standaard 10 euro kost. Daarnaast koopt zij nog een ananas van 6 euro. De kinderen kunnen deze strategie gebruiken in de themahoek. Van Veen: ‘Het is voor het inslijpen van aangeboden vaardigheden en strategieën in groep 3 van belang dat je als leerkracht daarin enkele eisen stelt. Zo moesten de kinderen de woorden – die al aangeboden waren – ook correct en met schrijfletters op de boodschappenlijstjes schrijven. Daarnaast was het verplicht om correct af te rekenen en de bedragen op een bonnetje op te tellen.’
Van Veen: ‘Richting het einde van groep 3 zien we dat de spelbehoefte soms verschuift van rollenspel naar regisserend spel met wereldspeelmateriaal aan een verteltafel. De kinderen kunnen in deze fase door te werken met een verteltafel hun eigen verhalen opschrijven en uitspelen. De leerkracht laat de kinderen vaak naar aanleiding van een verhaal zelf delen van het verhaal schrijven om uiteindelijk uit te spelen. Ook hier kunnen de onderdelen die nodig zijn voor het verhaal geknutseld worden. De verschuiving van rollenspel naar regisserend spel loopt geleidelijk in elkaar over en de spellen kunnen in een bepaalde periode dus ook naast elkaar bestaan.’
Tot slot wordt er wekelijks aandacht besteed aan de onderzoeksvragen die zijn opgesteld in de eerste weken. Met de gehele groep, in een klein groepje of zelfstandig gaan de kinderen op zoek naar de antwoorden. Ze doen dit door filmpjes te bekijken, vragen te stellen aan experts of te lezen in boeken. De leerkracht verbindt de vragen met lezen of schrijven. Na het kijken van een filmpje schrijven de kinderen bijvoorbeeld het antwoord op de vraag op.
Afsluiting
Van Veen: ‘We vinden het belangrijk dat de kinderen hun geleerde kennis en vaardigheden kunnen laten zien. Ouders (of andere familieleden) worden dan ook standaard betrokken bij de afsluiting van het thema.’ Over de afsluiting wordt bij de voorbereiding al nagedacht. De afsluitingen worden samen met de kinderen voorbereid en ook hierin zijn de doelen een vast gegeven.
Voor de deur van groep 3 staat een rij met ouders. Om de beurt roept juf Geja de kinderen bij zich om ze een beker met tien euro te geven. Ze differentieert op rekenniveau door de kinderen een briefje van 10, briefjes van 5 of euromunten te geven. ‘Mam, kom maar binnen’, zegt Lot. Samen lopen ze de winkel in. ‘Dit is jouw geld, zodat je de groenten en het fruit kunt kopen die ik heb geknutseld’, legt ze uit. Ze komen uit op één zelfgeknutselde ananas, één pompoen en één appel. Ook koopt de moeder van Lot een groentemuffin, die Lot zelf heeft gebakken. ‘Ik schrijf even een bonnetje’, zegt Lot, ‘dan weet ik hoeveel geld je moet betalen.’ Op haar papier noteert ze de naam van de groente en het fruit en hierachter schrijft ze de prijs. Als ze het even niet meer weet, kan ze kijken op de naam- en prijskaartjes die er hangen. ‘Drie plus twee plus twee plus één, dus je moet acht euro betalen mam.’ De moeder van Lot geeft één briefje van vijf en twee twee euromunten. Lot loopt naar de kassa om wisselgeld te halen en geeft netjes één euro terug. De zelfgemaakte spullen kunnen nu mee naar huis.
Evaluatie
Door middel van toetsen, maar ook door het spel in de themahoek te observeren, wordt per kind genoteerd of de focusdoelen in voldoende mate behaald zijn. Is dit nog niet het geval, dan wordt het focusdoel nogmaals herhaald aangeboden in een kleine groep in het volgende thema. De themaplanning wordt na afloop geëvalueerd en aangevuld.
Vloeiende doorstroom
Van Veen: ‘We zijn er als school trots op dat we nu eenzelfde aanpak kunnen hanteren in groep 1, 2 en 3. Alle jonge kinderen hebben nu een rijke speel-/leeromgeving, waarbinnen ze (onbewust en vanzelf) tot leren kunnen komen. Daarnaast zien we enthousiaste en betrokken kinderen, die geboeid doorspelen. Het is fijn dat de overgang van groep 2 naar 3 nu verkleind is.’
Met medewerking van Marion Groot, Jolanda van Berkel, Ellen Fransen, Geja van Diemen en basisschool De Diamant in Zevenhoven
Bouwman, A., & Van Veen, J. (2023). Thematiseren: naar de huisarts. Het Jonge kind,
Bouwman, A., & Wanningen, K. (2022). Thematiseren met jonge kinderen. Het Jonge Kind, 49 (8), 6-9.
• Bouwman, A., Houtsma, S., Mulder, M., & Wanningen, K. (2021). Van thematisch werken naar thematiseren. Huizen: Pica.
• CPS. (2022). E-book Het jonge kind: De wereld van het jonge kind en de rol van de professional. Verkregen via https://www.cps.nl/ebookjongekind
• Florquin, V., & Bertrands, E. (2017). Speelkriebels voor kleuters. Den Haag: Acco.
• Gruber, M. J., Gelman, B. D., & Ranganath, C. (2014). States of curiosity modulate hippocampus-dependent learning via the dopaminergic circuit. Neuron, 84(2), 486-496. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2014.08.060
• Jansen-Vos, F., & Van der Meer, L. (2017). Basisontwikkeling voor peuters en kleuters. Assen: Van Gorcum.
• Meerkerk, C. (2015). Waarom we jonge kinderen laten spelen. Verkregen via https://www.driestar-educatief.nl/advies-en-begeleiding/actueel/nieuws/waarom-we-jonge-kinderen-laten-spelen
• Mulder, M. (2022). Reken op thematiseren. Volgens Bartjens, 41(4).
• Taylor, M. E., & Boyer, W. (2020). Play-based learning: evidence based research to improve children’s learning experiences in the kindergarten classroom. Early childhood education journal, 48, 127-133. https://doi.org/10.1007/s10643-019-00989-7