Inloggen
Abonneren
Contact
Het spel dat lezen en schrijven heet
Goed kunnen lezen en schrijven zijn belangrijke vaardigheden die kinderen nodig hebben om te functioneren in de maatschappij. Er wordt dan ook veel aandacht besteed aan deze vaardigheden op school. Maar hoe krijgt dit een plek binnen spelsituaties om tegemoet te komen aan de manier waarop jonge kinderen leren?
Het leesonderwijs en het belang van leesplezier staan de afgelopen tijd erg in de belangstelling. Nederlandse kinderen blijken in vergelijking met hun leeftijdsgenoten in het buitenland slechter te scoren op complexe begrijpend-leestaken (Stichting Lezen, 2022). Zo is lezen ook op basisschool St. Wulfram in Hoogwoud een speerpunt. Uitgangspunt daarbij is lezen in betekenisvolle contexten. Hoe betekenisvoller het lezen, des te actiever leerlingen zich met de tekst zullen bezighouden (Lezen in het po, 2022). Voor de onderbouw is de wens dat dit voor een groot deel plaats gaat vinden tijdens spelsituaties om de betekenisvolle context te waarborgen. Thema’s zorgen hierbij voor samenhang en de kinderen krijgen en houden zin in lezen en schrijven. Patrick Postma doet als Specialist Jonge Kind in opleiding onderzoek naar lezen en schrijven in spel met als onderzoeksvraag: ‘Hoe kunnen professionals van de onderbouw van de OGO-school St. Wulfram ervoor zorgen dat de kinderen van de groepen 1/2/3 tijdens het rollenspel in de huishoek en de themahoek doelgericht uitgedaagd worden in hun lees-schrijfontwikkeling?’
Geletterdheid overal
In de dagelijkse praktijk zien jonge kinderen hoe belangrijk geletterdheid is in onze cultuur. Denk maar aan: het maken van boodschappenlijstjes, het lezen van de krant, het aflezen van teksten op posters bij winkels, et cetera. Van jongs af aan zijn kinderen nieuwsgierig naar lezen en schrijven. Ze imiteren handelingen die wij als volwassenen verrichten op het gebied van lezen en schrijven en stellen vaak de vragen ‘Wat staat daar?’ of ‘Hoe schrijf je …?’ Ontwikkeling van geletterdheid vindt volgens Janssen-Vos en collega’s (2002) dan ook plaats als kinderen deze en andere lees- en schrijfactiviteiten van volwassenen imiteren. Hierbij is lezen en schrijven niet los van elkaar te zien: leren lezen en leren schrijven gaan hand in hand. Schrijven ondersteunt het leren lezen en lezen het leren schrijven. (Van den Berg et al., 2019).
Zorg ervoor dat er schrijfgerei aanwezig is in de klas, zodat kinderen een verhaal kunnen schrijven, bijvoorbeeld door te tekenen
Motivatie om te schrijven
Jonge kinderen spelen en vertellen graag. Maar ze spelen en vertellen hun verhalen niet alleen, ze schrijven ze ook op. Als kinderen steeds beter in staat zijn eigen betekenissen te verbinden aan objecten en te doen alsof, gaan ze ook symbolen gebruiken, werktekeningen maken en teksten schrijven (Pompert, 2017). Zo ontstaan de eerste krabbels en dit breidt zich langzaam maar zeker uit tot letterachtige tekens en uiteindelijk lettervormen. Van jongs af aan is deze ontwikkeling er al. Voorbeeldgedrag is daarbij essentieel. Jouw voorbeeldgedrag als leerkracht stimuleert het spontane schrift. Als je bij het schrijven op een flap of tijdens het schrijven in rollenspel verwoordt wat je schrijft, wordt de relatie tussen gesproken en geschreven taal voor het kind duidelijk. Met het verwoorden van wat, maar ook waarom je iets schrijft, versterk je de intrinsieke motivatie tot zelf schrijven (Van den Berg et al., 2019).
Een rijke lees-schrijfomgeving
Naast het voorbeeldgedrag is een uitnodigende omgeving nodig om kinderen enthousiast te maken voor lezen en schrijven. In een rijke, geletterde omgeving met uitdagende materialen krijgen kinderen de kans om daadwerkelijk liefde voor letters en lezen te ontwikkelen (Van den Berg et al., 2019). Een rijke geletterde omgeving kenmerkt zich door goede schrijfmaterialen, waaronder potloden, pennen, stiften, papier, kant-en-klaar lettermateriaal, maar ook verschillende werkplekken en suggesties, verleiders en voorbeelden als het boek en het gedicht van de week, ons nieuwsbord en een tekstenwand (Pompert, 2021). Daarnaast vinden we niet alleen boeken in de boekenhoek om lekker in weg te dromen, maar krijgen boeken ook een prominente plaats in andere hoeken waarbij weer andere functies van boeken aan het licht komen. Zo zien we boeken met interessante gebouwen in de bouwhoek en gebruiken we een boek met een duidelijke verhaallijn voor de verteltafel. Eigen teksten van kinderen worden gebundeld in zelfgemaakte boeken om ze met iedereen te delen. Zorg er bovendien in elk thema voor dat er in de hoeken en tijdens het werken potloden en papier aanwezig zijn, zodat kinderen notities kunnen maken ten behoeve van het spel. Kansen om te lezen en schrijven liggen namelijk voor het oprapen in het spel van kinderen.
Lezen en schrijven in rollenspel
Functionele schrijfactiviteiten krijgen een plek in spelsituaties. Kinderen ervaren in de hoeken dat je iets duidelijk kunt maken via tekeningen, krabbels, tekens, letters of cijfers (Van den Berg et al., 2019). In het spel kunnen kinderen nog niet ‘echt’ lezen en schrijven, maar doen ze anderen na die dat wel doen, omdat dit hoort bij hun rol (Janssen-Vos & Nellestijn, 2005). De rol die kinderen in het rollenspel spelen, bepaalt welke taal ze gaan gebruiken en hoe uitgebreider het spel, hoe complexer de benodigde taal is. Het spel is hierdoor de plek waarin alle vaardigheden die nodig zijn voor het leven in samenhang voorkomen, omdat spel over het leven zelf gaat (Boland, 2019). En zeggen we: ‘spelen over het dagelijkse leven’, dan zeggen we: ‘spelen in de huishoek’. De huishoek moet in de eerste plaats de speelplek zijn die kinderen kansen geeft om echt huiselijke activiteiten te imiteren en te spelen, zoals het aan- en uitkleden van zichzelf of poppen, het koken van eten, het dekken van de tafel, het kijken naar de tv en het doen van de was, maar ook is het van belang dat de speelplek voldoende mogelijkheden geeft voor echt lezen en schrijven, zoals dat in het dagelijks leven ook een plek krijgt. Kinderen kunnen spelenderwijs de functie van gedrukte en geschreven taal ervaren in de speelhoeken waar het dagelijks leven wordt nagebootst (Van den Berg et al., 2019). De inrichting nodigt daartoe uit.
Van jongs af aan zijn kinderen nieuwsgierig naar lezen en schrijven. Ze imiteren handelingen die wij als volwassenen verrichten op het gebied van lezen en schrijven
De huishoek op de schop
Op de St. Wulfram wordt door Postma naar aanleiding van zijn onderzoeksvraag de inrichting van de huishoek kritisch bekeken aan de hand van alledaagse handelingen, zoals het lezen en voorlezen van boeken en tijdschriften, het bekijken van folders, het zoeken naar het juiste telefoonnummer, het schrijven van boodschappenbriefjes, het aflezen van etiketten, het schrijven van briefjes aan huisgenoten en naar anderen, en ook het lezen en schrijven van teksten voor hun werk. Om tegemoet te komen aan deze alledaagse handelingen wordt er een plan gemaakt om de huishoek uit te breiden van een enkele kamer naar een huishoek met meerdere kamers, en zo ontstaat er ruimte op een tweede verdieping door hoeken handig te organiseren. Zo komt er onder de trap een kantoor met een computer, een telefoon met telefoonlijst, pen en papier, breidt de keuken zich uit met verschillende kookboeken, komt er een televisie in de kast met een afstandsbediening en wordt er op de bovenverdieping een slaapkamer met boekenplankjes en een badkamer met wastafel en wasmachine gecreëerd. Al deze nieuwe ruimtes en voorwerpen nodigen uit tot nieuwe handelingen en nieuwe taal bij de kinderen in de groep (zie het kader ‘Handige materialen’).
Handige materialen
Materialen die uitnodigen tot lezen en schrijven in de huishoek (Janssen-Vos, Pompert, & Vink, 2002; Van den Berg et al., 2019):
● Boeken in een boekenkastje.
● Tijdschriften, reclamefolders en kranten in een mand.
● Telefoonboek of -lijst.
● Papier, briefpapier, lijstjes.
● Enveloppen, postzegels.
● Schrijfbenodigdheden, zoals potloden, pennen, nietmachine, plakband.
● Een krijtbord met krijt, een prikbord voor briefjes, een whiteboard of magneetbord.
● In de keuken vinden we bijvoorbeeld: kookboeken, receptenbakjes, een kruidenkalender en potten, bussen en doosjes met opschriften.
● Als de huishoek een slaapkamertje heeft, dan horen daar ook boekjes te liggen zodat je voor het slapen gaan nog even lekker kunt gaan lezen of voorgelezen worden.
● Digitale apparaten: twee oude mobiele telefoons, een (kapotte) laptop en een televisie.
Lezen en schrijven in themahoeken
Je kunt het lezen en schrijven in spel nog echter maken en uitbreiden door hoeken bijvoorbeeld als restaurant, apotheek of postkantoor in te richten. Deze hoeken stellen het kind in staat te schrijven met een bedoeling die aansluit bij hun rol. In het restaurant en de apotheek worden bonnen en rekeningen uitgeschreven. Deze activiteiten worden uitgelokt als er voldoende geschikt papier in de hoek ligt, als er diverse schrijfwaren liggen en als het kind er materialen vindt om alles vorm te geven zoals het echt hoort, met bonnenboekjes, rekeningoverzichten en receptenbriefjes (Janssen-Vos & Nellestijn, 2005). In het postkantoor worden adressen gelezen, wordt de post gesorteerd op bestemming en worden er onder andere producten verkocht die nodig zijn om post te versturen, denk aan: enveloppen, postzegels, kaarten, et cetera.
Ook op de St. Wulfram wordt gewerkt met themahoeken en wordt nagegaan in hoeverre het inrichten van een rijke geletterde themahoek bijdraagt aan de lees-schrijfontwikkeling van de kinderen. Zo zien we in de themahoek die samen met de kinderen als dierentuin ingericht is onder andere: folders van de dierentuin, plattegronden, wegwijsbordjes, informatiebordjes bij ieder verblijf, openingstijden, prijslijsten, voedertijden en een boek over soorten poep van dieren. Op deze manier komt geletterdheid terug in de betekenisvolle context van het spel in de dierentuin. Er vinden rondleidingen plaats en de gasten krijgen informatie over de dieren door de folders en de bordjes te lezen. De volwassene doet mee in de activiteit voor het gedeelte dat het kind nog niet alleen kan (Janssen-Vos & Van der Meer, 2017).
Ten opzichte van vorige thema’s nemen lezen en schrijven een grotere plek in binnen het rollenspel. Lezen en schrijven worden op deze manier functioneel waardoor de motivatie bij de kinderen zichtbaar stijgt en kinderen vaker in aanraking komen met voorbereidende lees- en schrijfvaardigheden als analyse (opdelen) en synthese (samenvoegen) van klanken en het herkennen van letters en woorden. Deze vaardigheden bereiden kinderen voor op het technisch lezen (Eskes, 2020).
Zie de mogelijkheden
Het is van belang dat je de mogelijkheden van lezen en schrijven in spel ziet en de kinderen erop wijst. Als je je bewust bent van de verschillende rollen en handelingen bij die rollen, dan zijn de mogelijkheden eindeloos. De leerkracht neemt het voortouw in het vormgeven van een gemeenschappelijke basis voor de lees- en schrijfactiviteiten door samen met de kinderen hoeken in te richten met materialen die uitnodigen tot alledaagse handelingen en het spel van de kinderen uit te breiden aan de hand van situaties in de echte wereld waarbij spelverhalen centraal staan. En zo spelen we samen het spel dat lezen en schrijven heet.
Literatuurlijst
• Boland (2019) in Oijen, A. van. Nagtzaam, I. (2019). Ik wil spelen! Het jonge kind binnen het Jenaplanconcept. Zutphen: Nederlandse Jenaplanvereniging NJPV
• Eskes, M (2020) Technisch lezen in een doorlopende lijn. Huizen: Pica
• Janssen-Vos, F., Pompert, B. & Vink, H. (2002) Naar lezen, schrijven en rekenen. Assen: Van Gorcum
• Janssen-Vos, F. & Nellestijn, B. (2005). Het Materialenboek, een rijke leeromgeving in de onderbouw. Assen: Van Gorcum.
• Janssen-Vos, F & Van der Meer, L. (2017). Basisontwikkeling voor peuters en de onderbouw. Assen: Van Gorcum
• Pompert, B. (2017). Lezen en schrijven doe je samen. Een ontwikkelingsgerichte didactiek voor het lezen en schrijven in groep 3 en 4. Assen: Van Gorcum.
• Stichting Lezen (2022) https://www.lezen.nl/nieuws/nieuwe-website-lezeninhetpo-nl-online/
• Van den Berg, H., Land, I., Meijsing, I. (2019). Liefde voor letters en lezen, handboek stimulering geletterdheid. Amsterdam: SWP
Gerelateerde artikelen
Vroege mondelinge taalontwikkeling
De eerste zeven levensjaren zijn van belang voor het ontwikkelen van een goede mondelinge taalvaardigheid. Wat is het belang van een vroege mondelinge taalvaardigheid en hoe kun...
Aanloop naar schoolrijpheid
Een kritische instelling ten opzichte van het eigen denken en dat van anderen, doen jonge kinderen op door ervaring en stimulans van de leerkracht. We noemen dit ‘reflexiviteit’...
De rol van de bibliotheek
Met de bibliotheekpas van school fietste ik – als jonge leerkracht – na schooltijd naar de dichtstbijzijnde vestiging van de bibliotheek om een stapel boeken te halen en laadde ...
