Profile

HJK draait om de wereld van het jonge kind

Logo categorie
Spelen
14/01/2025
•
Leestijd 7-10 minuten

De betekenis van spel

Voor menselijke ontwikkeling

Laten we beginnen met een bewering die voor sommigen misschien klinkt als een ontnuchtering: ‘spel’ als zelfstandig, tastbaar fenomeen bestaat niet. Niet zoals je huis, een computer of een pen bestaan. Toch heeft ‘spel’ wel invloed op ons humeur of sociale omgang. In die zin bestaat ‘spel’ dus eigenlijk weer wel. Juist omdat het invloed uitoefent. Hoog tijd om dit beter uit te leggen!

Save the children

Intuïtief herkennen we ‘spel’ zodra we het zien, zelfs zonder dat we vooraf beschrijven wat we met spel bedoelen (Wittgenstein, 1953). ‘Spel’ is altijd een kenmerk van iets of iemand. Spel ‘bestaat’ niet op zichzelf, maar alleen als kenmerk van menselijke activiteiten. Klinkt ingewikkeld, maar mogelijk helpt deze vergelijking:

De voetbal van Max heeft het kenmerk ‘rood’. Maar rood kan ook een eigenschap van ‘bloed’ zijn, of van je haar, je fiets, een verkeersbord, of je favoriete trui. ‘Rood’ als zodanig bestaat niet als iets wat op zichzelf staat, maar is altijd en alleen maar een kenmerk van iets anders, in dit geval de voetbal van Max.

Hetzelfde geldt voor spel. Zonder concrete, menselijke handelingen of activiteiten is er geen spel. Dat wil niet zeggen dat alle menselijke activiteiten en handelen altijd het kenmerk ‘spel’ opgeprikt kunnen krijgen. Het kan ook een activiteit of handeling zijn die extern wordt opgelegd of waar je helemaal geen zin in hebt. Dat soort activiteiten of handelen noemen we geen spel, maar mechanisch handelen, dressuur, training, of iets dergelijks. De vragen die in dit artikel centraal staan, zijn: ‘wanneer noemen we menselijk handelen ‘spel’? En wat voor functie heeft spel voor (jonge) kinderen en hun ontwikkeling?

Waarom spelen mensen?

‘Spel’ is dus een kenmerk van menselijk handelen, jong en oud. In spel worden interacties van deelnemers met de fysieke en sociale omgeving mogelijk. Daarmee krijgt de deelnemer de mogelijkheid om via spel mee te doen aan complexe sociaal-culturele praktijken. Door zulke praktijken, zoals de supermarkt of een restaurant, als spel in de klas te brengen, wordt het voor kinderen mogelijk om daaraan mee te doen. Denk bijvoorbeeld aan jonge kinderen die mee mogen naar de supermarkt. Zij hebben aanvankelijk behoefte aan aanpassingen van die activiteit: de handelingsregels worden vereenvoudigd en de betalingen worden uitgevoerd zonder rekenkundige handelingen.
We kunnen ‘spel’ dus zien als een format dat het mensen (van jong tot oud) mogelijk maakt mee te doen aan culturele praktijken die van belang zijn voor de menselijke (culturele) ontwikkeling. Door bestaande culturele praktijken in een spelformat te gieten, wordt het voor jonge kinderen mogelijk om te leren meedoen aan die praktijk. Binnen dat spelformat kunnen we kinderen allerlei culturele vaardigheden aanleren. Om te leren spreken in de context van het spel van een restaurant is het nodig dat kinderen binnen dat spel worden betrokken in communicatieve activiteiten, zoals het opnemen van bestellingen. Die communicatieve activiteit moet aanvankelijk een aangepaste vorm hebben: niet te snel, gebruik van kortere zinnen. Maar nog belangrijker is dat die communicatieve activiteit aan bepaalde gedeelde regels voldoet die voor alle sprekers navolgbaar zijn. Daarbij moet de (beginnende) spreker ook de vrijheid krijgen om regels en woorden naar eigen inzicht te gebruiken (‘Wat woude u eten?’ in plaats van ‘Wat wilt u eten?’). En voldoende verleiding en aansporing om betrokken mee te blijven doen, bijvoorbeeld door de keuze van een aantrekkelijk gespreksthema. Door activiteiten zo in te richten dat de deelnemers betrokken meedoen, de regels van de activiteit kunnen herkennen en in zekere mate van vrijheid mogen inzetten, kunnen we kinderen mee laten doen in nieuwe complexe sociaal-culturele praktijken. Hierbinnen kunnen ze nieuwe onderdelen (bijvoorbeeld nieuwe woorden, regels, hulpmiddelen) tegenkomen en naar hun eigen hand zetten. Of met hulp van meer ervaren anderen stapje voor stapje beter leren beheersen.

Kortom: culturele activiteiten (praktijken) waarin alle deelnemers betrokken meedoen, de basisregels navolgen en met de nodige vrijheidsgraden mogen handelen, noemen we spel (Van Oers, B. 2021). De basisfunctie van spel is dus om (jonge) kinderen toegang te bieden tot complexe culturele praktijken waaraan een kind zonder hulp nog niet toe is. Juist door bijvoorbeeld eigen krabbels te mogen gebruiken bij het opnemen van de bestelling in het restaurant, kenmerkt deze activiteit zich als ‘spel’. Het kind is de speler die betrokken meedoet, gedeelde regels hanteert, maar wel altijd de vrijheidsgraden heeft om naar eigen inzicht en vermogen te handelen. Op deze manier krijgt het kind op spelmatige wijze toegang tot de restaurantpraktijk (of welke sociaal-culturele praktijk dan ook).

Met spel doen kinderen mee aan sociaal-culturele praktijken

Potje voetballen
De kernvraag: ‘Wat is ‘spel’ nu eigenlijk?’, kunnen we als volgt beantwoorden: spel is een bepaalde culturele activiteit met specifieke handelingen, die vooral zichtbaar worden door een hoge betrokkenheid bij de spelers, waarbij bepaalde regels worden gevolgd en waarbij de spelers altijd een zeker mate van vrijheid krijgen voor de keuze van handelingen, doelen, hulpmiddelen en de aard van de regels. Door een spelmatige vormgeving kan de deelnemer nieuwe handelingen inzetten die bij het kind passen en mag zijhij doelen kiezen die haalbaar zijn, of regels veranderen.
Door spel krijgen kinderen toegang tot culturele praktijken. Dat geldt niet alleen voor rollenspel, zoals hierboven beschreven, maar ook voor bijvoorbeeld voetballen. De beginnende, jonge voetballer kan die praktijk leren door mee te doen met oudere, meer bedreven voetballers. Dat gaat alleen werken als bepaalde regels versoepeld worden (bal met de hand aanraken is aanvankelijk nog niet zo erg, bal over de zijlijn wordt door de vingers gezien). En evenzo geldt dit voor blokkenspel: ook daar zien we regels, betrokkenheid en vrijheidsgraden voor de betrokken bouwers. Een activiteit met blokken waarin de bouwer precies de voorgeschreven blokken op een voorgeschreven manier moet stapelen, wordt door kinderen niet als spel ervaren, maar eerder als een bouwtaak.

Spelen en ontwikkelen
Door vaak mee te doen aan spelmatige praktijken, leert het kind handelingen steeds beter beheersen. Ook leert het inzien wanneer die handelingen ingezet moeten worden en hoe. Als kinderen (en volwassenen) geleerd hebben op welk moment, welke handelingen, hoe moeten worden ingezet, leren ze deze ook door de herhaling snel, flexibel en foutloos uit te voeren. Zo vormt zich een vaardigheid die kan gaan bijdragen aan het culturele handelingsvermogen van de deelnemers.

Gespeelde culturele praktijk
Huizinga (1919) heeft ook vele voorbeelden gegeven van gespeelde culturele praktijken (zoals oorlogsvoering, rechtspraak, wetenschap, handel). Elke culturele praktijk opent de weg naar nieuwe handelingen en handelingsmogelijkheden die de ontwikkeling van kinderen op specifieke wijze kan stimuleren. Denk bijvoorbeeld aan onderzoekend leren, dat een belangrijke rol speelt in de latere ontwikkeling van kinderen. In plaats van dit te introduceren als een coöperatief probleem oplossen, zoals nu vaak gebeurt op scholen, kunnen we onderzoekend leren ook invullen als een spelende uitvoering van de praktijk van een onderzoeker. De eigen vragen van de leerlingen staan hierin centraal, waarbij de beantwoording van die vragen wordt verbonden met ‘hypothesen’ (probeerantwoorden) die ze zelf opstellen. Hierbij vinden verschillende handelingen plaats, waarbij leerlingen data verzamelen waarmee hun probeerantwoorden al dan niet worden ondersteund, data bewerken (bijvoorbeeld optellen en vergelijken met data van andere leerlingen), conclusies trekken, rapporteren, enz. (zie ten Cate & van Oers, 2020). Onderzoeken als cultureel spel is een belangrijke dimensie in de ontwikkeling van kinderen in de schoolleeftijd. Ook hierbij kan hetzelfde spelformat worden toegepast, waarbij leerlingen deelnemen vanuit hoge betrokkenheid, bepaalde regels (bijvoorbeeld ten aanzien van dataverzameling en rapportage) hanteren, maar ook altijd vrijheidsgraden hebben om bijvoorbeeld hun eigen onderzoeksvragen te formuleren of instrumenten te ontwikkelen. De herkomst van dit onderzoeken uit het explorerend handelen van jonge kinderen is hierin duidelijk herkenbaar.

Onderzoeken als cultureel spel is belangrijk voor de ontwikkeling

Spel als opstapje
Menselijke ontwikkeling berust op het opbouwen van handelingsvermogen met hulp van méér-wetende partners en het opbouwen van motivatie om dat handelingsvermogen te verbeteren voor de deelname aan (nieuwe) sociaal-culturele praktijken (zie bijvoorbeeld El’konin 1972). Maar zich vernieuwende sociaal-culturele praktijken zijn vaak te complex om zomaar aan deel te kunnen nemen. Om toegang tot zulke praktijken te krijgen, moet de deelnemer die activiteit of praktijk als spel kunnen en mogen uitvoeren. Spel is daarbij van jongs af aan door zijn parameters (regels, vrijheidsgraden, betrokkenheid) de essentiële voorwaarde voor deelname aan sociaal-culturele praktijken en voor de stimulering van menselijke (culturele) ontwikkeling.

Over de auteurs

Bert van Oers
is emeritus bijzonder hoogleraar Cultuurhistorische Onderwijspedagogiek van de VU (Amsterdam). Hij is mede-ontwikkelaar van Ontwikkelingsgericht Onderwijs sinds de jaren tachtig en houdt zich in zijn onderzoek met name bezig met spel als context voor betekenisvol leren.

Chiel van der Veen

is lector urban care & education aan Hogeschool Windesheim in Almere en is daarnaast als onderzoeker verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Book iconLiteratuurlijst
  • Ten Cate, M. & van Oers, B. (2020). Het naaiatelier als voorbeeld van theorie-­gestuurde onderwijsinnovatie.
  • In P. Sins & R. Berends (red), Overbruggen. Verbinden van vernieuwingsonderwijs en onderzoek (pp. 92 – 99). Deventer: Saxion Progressive Education University Press.
  • El’konin, D.B. (1972). Toward the problem of stages in the mental development of the child. Soviet Psychology, 10, 225 – 251.
  • Huizinga, J. (1919). Homo Ludens. Proeve ener bepaling van het spelelement der cultuur. Haarlem: Tjeenk Willink.
  • van Oers, B. (2021). Wat is spel? De Wereld van het Jonge Kind, 5,6 – 9.
  • Wittgenstein, L. (1953). Philosophische Untersuchungen. Oxford:  Oxford University Press.