Een warme start dankzij stay & play

Hoe begeleid je jonge kinderen die moeite hebben met de overgang van thuis naar school? Een warme, kindgerichte aanpak kan het verschil maken voor kinderen die zich bij hun start op school terugtrekken of die verstillen. Door ouders tijdelijk mee te laten spelen in de groep – stay & play – zorg je voor een zachte, veilige landing.

In een kleutergroep staat een meisje elke ochtend strak van de spanning bij de deur. Thuis is ze vrolijk en praat ze aan één stuk door. Maar zodra haar moeder afscheid neemt, klapt ze dicht. Haar stem verstilt. Niet uit koppigheid, maar omdat praten simpelweg niet lukt. Ze kijkt, luistert en wil meedoen. Maar ze bevriest zodra er iets van haar gevraagd wordt. De leerkrachten noemen haar verlegen. Maar het gaat om meer dan verlegenheid.

De stap van thuis naar school is wennen voor alle kinderen. Daarom kiezen veel scholen voor een opbouwperiode, waarin nieuwe kleuters alvast een paar dagdelen mogen komen ‘oefenen’. Ook mogen ouders op de eerste schooldag vaak even aanwezig zijn bij de start. De meeste kinderen komen na enkele wenmomenten wel tot spel en spreken. Maar voor sommige kinderen is dit te veel gevraagd. Voor kinderen die zoveel spanning ervaren dat het ‘wennen’ niet goed lukt, werkt het niet als ouders het advies krijgen om het afscheid kort te houden of om direct weg te gaan. Hoewel dat goed bedoeld is, biedt dit vaak geen echte brug naar de groep.

Een brug tussen thuis en school
‘Bevriezen’ op school kan voorkomen bij kinderen met kenmerken van selectief mutisme, maar ook bij jonge kinderen die (extreem) verlegen, gevoelig of onzeker zijn. In de peuter- en kleuterleeftijd zijn terugtrekgedrag en stiltes op zich niet ongebruikelijk, maar bij sommige kinderen blijft dit gedrag langer aanhouden. Deze kinderen hebben een brug nodig: tussen thuis en school, tussen spanning en vertrouwen. Maatwerk gericht op het welbevinden en de ontwikkeling van deze kinderen.
Bij wat we stay & play noemen, mogen de ouders mee de groep in, om samen met hun kind te spelen. De ouder fungeert als vertrouwde brug tussen de twee werelden (thuis en school), totdat het kind voldoende veiligheid ervaart om de stap naar zelfstandigheid te zetten. Het zorgt ervoor dat de kinderen in verbinding blijven met hun veilige basis, terwijl ze langzaam wennen aan de nieuwe omgeving. Het meespelen is tijdelijk en wordt afgestemd op wat het kind nodig heeft. De aanwezigheid van de ouder wordt stap voor stap afgebouwd.

Sommige kinderen hebben een brug nodig tussen thuis en school

Een stap verder dan spelinloop
Veel scholen kennen een spelinloop: die biedt alle kinderen een ontspannen start van de dag, door direct spel aan te bieden bij binnenkomst. In plaats van meteen in een kring te moeten zitten, mogen kinderen eerst spelen. Voor de leerkracht biedt de spelinloop bovendien een waardevol moment om ieder kind persoonlijk te begroeten en even contact te maken. Dit geeft direct inzicht in hoe een kind binnenkomt en zich voelt. Inzetten op stay & play gaat een stap verder. Het is een intensieve, op maat afgestemde aanpak voor kinderen die óndanks de spelinloop bevriezen, zich terugtrekken of langdurig stil blijven.

Veiligheid als voorwaarde voor ontwikkeling
Er is veel onderzoek dat helpt bij een goede begeleiding van kleuters bij hun start op school. Kinderen ontwikkelen zich pas optimaal als zij zich emotioneel veilig voelen. Voorspelbare routines, warme relaties en responsieve interacties vormen hiervoor de basis. Van IJzendoorn en Bakermans-Kranenburg (2006) benadrukken dat de sensitiviteit van volwassenen daarin een sleutelrol speelt: als een leerkracht afgestemd reageert op het kind, voelt het zich gezien en begrepen.
Ook het moment van binnenkomst blijkt cruciaal. Dallaire en Weinraub (2005) laten zien dat een rustige, sensitieve overgang van thuis naar school direct invloed heeft op het stressniveau en gedrag van kinderen. Een stressvolle of onvoorspelbare omgeving zorgt voor een overactief stresssysteem.

De aanwezigheid van een ouder verlaagt stress en vergroot de veiligheid

Volgens de hechtingstheorie van Bowlby vormt een kind zijn basisvertrouwen in de wereld door de beschikbaarheid van sensitieve volwassenen. Zonder dat gevoel van veiligheid blijft het zenuwstelsel ‘aanstaan’. Juist in de vroege kinderjaren worden belangrijke verbindingen in het brein gevormd die bepalend zijn voor de latere sociaal-emotionele ontwikkeling (Hunnius & Kemner, 2010). De manier waarop een kind zich in die eerste weken op school gezien en gedragen voelt, beïnvloedt zijn beeld van zichzelf én van de wereld.

De kracht van sensitief, responsief handelen
Hoewel stay & play geen gestandaardiseerde aanpak is, sluit het nauw aan bij bovenstaande pedagogische principes over stressreductie en hechtingsondersteuning bij jonge kinderen. Kinderen ontwikkelen zich pas optimaal als zij zich emotioneel veilig voelen. Voorspelbare routines, vertrouwde volwassenen en responsieve interacties vormen daarbij de basis. Recente studies benadrukken dat sensitieve, responsieve interacties met vertrouwde volwassenen bijdragen aan een veilige speelleeromgeving die stress verlaagt en sociaal gedrag bevordert (Sluiter e.a., 2025). Juist gevoelige peuters en kleuters profiteren daar extra van. Ook de BK-literatuurstudie Onvervangbare jaren (Mieras, 2024) bevestigt dat jonge kinderen zeer gevoelig zijn voor stress en dat het gedrag van verzorgers doorslaggevend is. Een sensitieve, spelende en responsieve houding van vertrouwde volwassenen, juist op kwetsbare momenten, werkt beschermend en kan stress actief verminderen.
Door ouders tijdelijk te laten meespelen in de groep, geef je als leerkracht vorm aan de sensitieve en responsieve omgeving die jouw leerling nodig heeft. Als een kind net begint, ben jij als leerkracht immers nog geen vertrouwd persoon, maar de ouder wél.
De aanwezigheid van de ouder verlaagt stress, vergroot het gevoel van veiligheid en legt de basis voor ontwikkeling. Kinderen die veilig kunnen landen, komen eerder tot spel en daarmee ook tot contact en taal.

Wat vraagt dit van de leerkracht?
De inzichten uit de wetenschap maken duidelijk hoe essentieel het is om in te spelen op de behoefte aan veiligheid van jonge kinderen. Een aanpak als stay & play vraagt om zorgvuldig observeren en afgestemd handelen. Als professional kijk je met een sensitieve blik naar kinderen die zich terugtrekken, stil blijven of gespannen binnenkomen. Je probeert spanning niet te doorbreken met druk, maar verlaagt die juist door nabijheid, voorspelbaarheid en veiligheid. In overleg met ouders bepaal je of meespelen kan helpen. Zet deze aanpak tijdelijk in en bouw het geleidelijk af, afhankelijk van wat het kind laat zien. Soms duurt dit een week, soms een maand. Belangrijk is dat het proces verloopt in het tempo van het kind.

Kleine uitzondering, groot verschil
In een systeem dat gericht is op routine en structuur, vraagt stay & play om flexibiliteit. Maar die kleine uitzondering kan voor sommige kinderen een wereld van verschil maken. Door ouders tijdelijk toe te laten, bied je kinderen een veilige brug naar de groep. Een kind dat zich veilig voelt, kan zich ontspannen, openen en tot spel, contact en taal komen. Het vraagt professionals om los te durven laten wat ‘voor iedereen’ geldt en het kind voorop te zetten. En dat is geen uitzondering op beleid, dat ís goed beleid.

Stay & play in de praktijk

Laat kinderen eerst kijken. Dwing geen deelname af.
Stel geen directe vragen. Die kunnen blokkeren.
Gebruik gesloten vragen of non-verbale communicatie (gebaren, knikken, aanwijzen).
Speel actief mee. Interactie zonder druk maakt taal mogelijk.
Geef het de tijd. Soms duurt het weken of maanden voordat een kind zich openstelt.
Zie stil gedrag niet als probleem, maar als signaal.
Bouw een relatie op vóórdat je taal verwacht. Verbinding is de sleutel tot communicatie.

Literatuurlijst

Sluiter, R., Slot, P., Leseman, P., & Mulder, H. (2025). The impact of process quality in early childhood education and care on socio-emotional development. Journal of Applied Developmental Psychology.
Center on the Developing Child. (2023). Toxic Stress and Brain Architecture. Harvard University. https://developingchild.harvard.edu
Mieras, M. (red.). (2024). Onvervangbare jaren. Uitgave van Brancheorganisatie Kinderopvang.
Kotrba, S. (2015). Selective Mutism: An Assessment and Intervention Guide. PESI Publishing.

Inloggen

Een warme start dankzij stay & play

Gerelateerde artikelen

Culturele diversiteit in de kleuterklas

Basisvertrouwen in de klas

Werken aan persoonlijkheid