De kracht van jonge kindportfolio’s

Het vullen van een kindportfolio is een doeltreffend middel. Een kind ontwikkelt zich in eigen tempo. Het is belangrijk om ontwikkeling in kaart te brengen om aan te kunnen sluiten op de behoeften van het kind. Het maakt het mogelijk om het activiteitenaanbod en een aanpak aan te passen aan ontwikkelingsbehoeften en specifieke kindkenmerken.

Olle is drie jaar. Het jongetje staat op de verhoging en vergeet even de andere kinderen in zijn peutergroep. Hij kijkt naar de vloer. Hij wil springen, dat zie je duidelijk. Maar hij vindt het spannend, ook dat zie je. Olle schuifelt naar voren en gaat op het randje staan. Hij maakt een soort stap-springbeweging en komt verkeerd terecht op de grond, waardoor hij valt. Olle is niet tevreden over zijn actie, hij gaat opnieuw op het plateau staan. Nieuwe poging. Het gaat wel beter, maar hij rolt toch weer op de grond. Het was nu wel een echte sprong. Hij glundert. Nog een paar keer. Olle blijft doorgaan. Juf Silvia moet komen voor een demonstratie. Olle maakt een prachtige sprong en straalt. Juf Silvia had het allemaal al vastgelegd met de camera. ‘Dit wil je vast bewaren in je map’, zegt ze met een glimlach.

Een jonge kindportfolio

Doelgerichte verzameling
Een portfolio is een doelgerichte verzameling werk, voorzien van datum en kindreflecties, samengesteld gedurende een bepaalde periode. Het gaat om het zien en zichtbaar maken hoe de ontwikkeling van een kind verloopt. Door het vastleggen van gedrag, processen, producten, ontwikkelingsmomenten en reacties krijgen volwassenen en kinderen een goed beeld van ontwikkelingsstappen. Vanaf jonge leeftijd kinderen stimuleren om eigen werk te laten zien, samen te reflecteren en eigen ervaringen en meningen te noteren, is kenmerkend voor het werken met een kindportfolio. Voor kinderen is het van belang dat ze zelf invloed hebben op de invulling van het portfolio, toelichtingen geven over eigen werkstukken, presenteren aan andere kinderen of ouders, maar natuurlijk ook dat het toegankelijk is.

In gesprek over ontwikkeling
Kinderen hebben een eigen kijk op hun ontwikkeling en ze kunnen hun behoefte aan uitdaging of hulp vaak goed verwoorden of duidelijk maken. Dit biedt waardevolle informatie. Kinderen maken (met of zonder hulp) voor hun portfolio een selectie van wat moet worden bewaard en beargumenteren in een gesprek met hun pedagogisch medewerker of leerkracht hun keuze. Dit eigen werk wordt voorzien van een datum, eigen commentaar en een reflectie op het proces en het resultaat van de inspanningen (Castelijns & Kenter, 2005).

Inzicht in hoe kinderen leren
Het biedt mogelijkheden om met een breed en samenhangend beeld naar ontwikkeling te kijken. Voor kleuters biedt het kansen om met groepsgenoten in gesprek te gaan, werk te presenteren en uitleg te geven. Ze geven complimenten en tips, bevragen elkaar waardoor ze elkaar uitdagen en stimuleren. Het zijn uitingen van waardering. Zelf ervaren en terugkijken op je groei werkt gunstig door en zorgt voor het stimuleren van een positief zelfbeeld.

Voor kinderen is het van belang dat ze zelf invloed hebben op de invulling van het portfolio en toelichtingen geven over eigen werkstukken

Leren en ontwikkeling op jonge leeftijd
Wanneer je jonge kinderen observeert die aan het leren zijn, valt op hoe geconcentreerd en vastberaden ze soms zijn. Ze tonen doorzettingsvermogen. Zo laat Olle zien dat hij niet tevreden is voordat het hem gelukt is om een goede sprong te maken. Vanuit innerlijke drijfveren blijft hij proberen, hij wil dit ook kunnen.
De behoefte tot meer kunnen, weten en beheersen, is zo sterk dat er telkens nieuwe pogingen worden ondernomen. Ook Olle laat zich niet ontmoedigen. Jonge kinderen ontwikkelen vaardigheden en strategieën die hen helpen de eigen mogelijkheden beter te begrijpen. Zo bouwen ze kennis en inzicht op door te beleven en ervaren, te spelen, na te denken, te redeneren, door met anderen van gedachten te wisselen. Leren is een complex en omvangrijk proces en de opbrengst peil je, zeker op jonge leeftijd, niet zomaar met een toets. Het vraagt om een volginstrument dat opties heeft om niet alleen resultaten, maar vooral ook processen weer te geven. Een instrument om met kinderen samen na te praten en terug te kijken op wat er is geleerd, op welke manier dat is gegaan en wat er beleefd is. Geleidelijk leren ze het eigen leren steeds beter te sturen.

De betekenis van het portfolio
Wat er in een portfolio aan foto’s, films of werk wordt opgenomen, bepaalt een kind zelf, veelal in samenspraak met de pedagogisch medewerker of leerkracht. Zij helpen om een doordachte keuze te maken. Het portfolio maakt ontwikkeling zichtbaar en hierover kan worden gereflecteerd. Dit biedt kansen om een vervolgstap te bespreken. Omdat het over eigen inspanningen en resultaten gaat, ontlokt het een eigen inbreng in gesprekken. Een portfolio kent verschillende vormen, elk soort portfolio heeft zijn eigen doel (Ritzen & Kösters, 2002):
• Het ontwikkelingsgerichte portfolio kenmerkt zich als volgt:
o Het gaat om het leren en ontwikkeling.
o De leerling draagt (steeds meer) verantwoordelijkheid voor het eigen leerproces en bewijsvoering.
o Het leert zelf sterke en zwakke kanten en kennis en vaardigheden analyseren.
o De leerling kan leerdoelen formuleren en het eigen leerproces monitoren.
• Bij het beoordelingsgerichte portfolio kan de leerling aantonen dat aan de eisen voldaan is.
• Het presentatieportfolio laat zien wat de leerling te bieden heeft en welke competenties beheerst worden.

De meest voor de hand liggende vorm lijkt een map of ordner. Die kun je vasthouden, met een maatje of je ouders bekijken en toelichten, het is tastbaar. Ook digitaal zijn er opties. Denk aan het maken van foto’s, film- en/of geluidsopnames. Jonge kinderen kunnen nog niet schrijven, dus het is nodig dat hun reflecties door een volwassene (in exacte bewoordingen van het kind) worden opgeschreven.

Een portfolio is een doelgerichte verzameling werk, voorzien van datum en kindreflecties, samengesteld gedurende een bepaalde periode

Leer- en ontwikkelingsverhaal
De toepassingsmogelijkheden en de betekenis van portfolio’s zijn talrijk. Je kunt:
• reflectie aan handelen verbinden: het geselecteerde materiaal is ontleend aan het leerproces zelf. Op basis van reflectie kan het kind nieuwe leeractiviteiten afleiden en plannen;
• een gedifferentieerd beeld van de ontwikkeling schetsen:
o in de breedte: welke kennis en vaardigheden zijn geleerd en kunnen worden toegepast?;
o in de diepte: wat is de kwaliteit van het werk/de opbrengst?;
o in de tijd: hoe leert het kind nu in vergelijking met eerder?;
• aspecten van het leer- en ontwikkelingsproces evalueren die niet met toetsen kunnen worden gemeten (denk aan sociale vaardigheden, groepswerk en dergelijke). De norm die hierbij wordt gehanteerd, is de groei die wordt doorgemaakt;
• kinderen leren nadenken over het leerproces: is het gelukt? Hoe kwam dat? Wat was je plan? Heb je dit kunnen uitvoeren? Wat wil je de volgende keer anders doen?;
• actieve inbreng bevorderen: zij selecteren eigen leerervaringen, werkstukken en verwoorden keuzes; ze krijgen zicht op eigen competenties en ontwikkeling;
• de motivatie bevorderen: zij ervaren successen, zelfvertrouwen, positief zelfbeeld en het gevoel van competentie wordt vergroot;
• interactie tussen leerkracht en kind en tussen kinderen onderling stimuleren: onderhandelen, argumenten uitwisselen, elkaars perspectieven leren kennen en begrijpen.

Praktische tips
Jonge kinderen kunnen soms algemene reacties geven als je vraagt naar argumenten voor keuzes: ‘Ik vind de foto gewoon mooi…’, ‘Weet ik niet’, of ‘Dit was heel leuk.’
Ze vinden veel van wat ze doen de moeite waard om op te nemen in hun map. Het advies is om kinderen daarbij te helpen. Waar het om gaat, is dat ze leren stilstaan bij inspanningen en resultaten daarvan. Het kind licht toe waarom het werk erin moet. Pedagogisch medewerkers en leerkrachten geven dit richting:
• ‘Je hebt al wat foto’s van bouwwerken verzameld. Wat valt op als we ernaar kijken? Lijken ze op elkaar? Welke ga je bewaren?’
• ‘Waarom wil je dit verfwerk niet opnemen in je map? Je hebt veel kleuren zelf gemaakt. Dat is niet eerder gelukt. Wil je deze bewaren?’

Kijk wat ik al kan!
Vooruitgang in ontwikkeling maak je zichtbaar door samen werk te vergelijken en te wijzen op wat beter of makkelijker gaat of bijzonder is. Zelfvertrouwen ontwikkelen, is belangrijk, waardoor de innerlijke drang om initiatieven te nemen, wordt aangewakkerd. Zoiets lukt goed in kleine groepjes of tweetallen.
Kleine kringgesprekken of duo-gesprekken zijn niet alleen waardevol voor een kind, maar ook voor de pedagogisch medewerker en leerkracht. Het geeft waardevolle informatie die zonder gesprekken over hun werk, lang niet altijd boven tafel komt. Kinderen zijn trots op prestaties en genieten van verzamelen en bewaren. Als kinderen langere tijd werken met een portfolio, gaan ze ervaren dat je inzicht krijgt in je eigen ontwikkelproces.
De ervaringen hebben geleerd dat ze de gesprekken waarderen, er zelf om gaan vragen en ze vinden het fijn dat zij zelf eigenaar zijn van hun portfolio.

Ontwikkeling zichtbaar maken
Het peuter- en kleuterportfolio is een effectief middel om ontwikkeling zichtbaar te maken, vast te leggen en te volgen. Het is een manier om taalontwikkeling te stimuleren door met kinderen te praten over hun ontwikkeling. Dit kan ook bij een ouder kind. De norm voor vooruitgang of ontwikkeling ligt in het kind zelf en dit maakt het portfolio uniek.
Een goed gevulde portfoliomap legt een duurzaam en leerrijk fundament onder een leven lang leren.

Literatuurlijst

• Castelijns, J., & Kenter, B. (2003). De diepte in met leerlingportfolio’s: praktijkervaringen in het basisonderwijs. Amersfoort: CPS.
• Castelijns, J., & Kenter, B. (2005). De diepte in met leerlingportfolio’s. Amersfoort: CPS
• Castelijns, J., & Kenter, B. (2009). Leren met portfolio’s. Amersfoort: CPS
• Castelijns, J., Kenter, B., & Janssen, J. (2001). De kracht van portfolio’s. Amersfoort: CPS.
• Kenter, B., Castelijns, J., & Leenders, Y. (2002). Werken met portfolio’s: inspirerend idee maar hoe gaat dat in de praktijk? Wereld van het jonge kind, 30(2).

Zoeken

De kracht van jonge kindportfolio’s

Klassenmanagement doet ertoe

Inloggen

De kracht van jonge kindportfolio’s

Gerelateerde artikelen

Culturele diversiteit in de kleuterklas

Basisvertrouwen in de klas

Werken aan persoonlijkheid

Klassenmanagement doet ertoe