De kracht van een goed compliment

Complimenten geef je waarschijnlijk dagelijks. Maar waarom werkt het ene compliment beter dan het andere? Lees wat onderzoek zegt over de growth mindset en ontdek hoe je met bewuste complimenten het zelfbeeld, de motivatie en de leerhouding van kinderen kunt versterken.

Wat lees je in dit artikel?

Waarom werkt het ene compliment beter dan het andere?
De inhoud, oprechtheid en context maken verschil. Complimenten die concreet gedrag, inzet of aanpak benoemen, kunnen kinderen helpen om te blijven proberen en leren.
Wat is het verschil tussen een fixed en een growth mindset?
Bij een fixed mindset ligt de nadruk op resultaat of aangeboren kwaliteiten. Een growth mindset richt zich meer op proces, inzet en doorzettingsvermogen.
Hoe geef je een krachtig compliment?
Wees specifiek, richt je op het proces, stel reflectieve vragen, laat je lichaamstaal meedoen en waardeer ook kleine stappen.
Welke rol speelt een veilig klasklimaat?
Complimenten werken het best als kinderen zich gezien en veilig voelen. Een growth mindset is geen losstaande techniek, maar krijgt betekenis binnen een veilig en stimulerend leerklimaat.

©Tom van Limpt Fotografie

“Goed zo!” “Wat knap van je.” “Wat mooi gedaan.” Complimenten geven hoort bij goed onderwijs. Maar wist je dat de manier waarop je een compliment geeft invloed kan hebben op hoe kinderen naar zichzelf kijken? Jonge kinderen ontwikkelen hun zelfbeeld in relatie tot de volwassenen om hen heen. Vanuit de hechtingstheorie weten we dat die ervaringen bijdragen aan overtuigingen over zichzelf en de beschikbaarheid van anderen (Bowlby, 1969). Complimenten maken deel uit van die dagelijkse interacties. Welke invloed hebben die van jou op het zelfbeeld, de motivatie, de veerkracht en de leerhouding van kinderen?

Wat maakt een compliment krachtig?
Waarschijnlijk spreek jij als leerkracht tientallen keren per dag positieve woorden uit: “Goed gedaan!” “Wat ben jij slim.” “Wat een mooie tekening.” Zulke uitspraken voelen ondersteunend en zijn dat vaak ook. Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat juist de inhoud van een compliment het verschil maakt. Niet elk compliment werkt op dezelfde manier. Sommige formuleringen kunnen kinderen juist voorzichtiger maken bij nieuwe uitdagingen.

Fixed of growth mindset?
Vanaf de jaren zeventig onderzocht psycholoog Carol S. Dweck hoe kinderen betekenis geven aan succes en falen en hoe ze over hun eigen mogelijkheden denken: liggen vaardigheden vast of kun je die ontwikkelen? Daarbij spreekt Dweck over een fixed mindset en een growth mindset. Kinderen bewegen zich daar meestal ergens tussenin.

Bij een fixed mindset ligt de nadruk op resultaat of aangeboren kwaliteiten, zoals slim zijn of talent hebben. Complimenten als “Jij bent goed in rekenen” sluiten hierbij aan. Kinderen die herhaaldelijk zulke complimenten krijgen, kunnen voorzichtiger worden bij het aangaan van nieuwe of moeilijke taken. Bij een growth mindset ligt de nadruk op proces, inzet en doorzettingsvermogen. Complimenten als “Je bleef proberen toen het lastig werd” richten zich op gedrag dat beïnvloedbaar is en kunnen samenhangen met meer taakgerichtheid en volharding.

Procesgericht complimenteren is geen losstaande oplossing; het effect hangt samen met een veilig klasklimaat, het leerkrachtgedrag en de bredere leeromgeving. Prijs dus niet alleen de inzet, maar geef inhoudelijke complimenten als onderdeel van de pedagogische aanpak.

Geef complimenten over inzet, aanpak en leerstrategieën

Meer dan een populaire theorie
De begrippen growth mindset en fixed mindset verspreidden zich de afgelopen decennia volop in het onderwijs. Ze vormden de basis voor trainingen, interventies en lesprogramma’s, en waren aanleiding voor vervolgonderzoek. Dat zorgde ook voor meer nuance.

Zo blijkt uit grootschalige studies dat interventies gericht op een growth mindset bescheiden, maar betekenisvolle effecten kunnen hebben, vooral bij kinderen met faalangst of weinig steun vanuit hun omgeving (Yeager et al., 2019). Tegelijk benadrukken onderzoekers dat mindset geen wondermiddel is. Deze manier van benaderen krijgt pas betekenis binnen een bredere aanpak.

Als leerkracht maak je het verschil. Een veilige relatie, ruimte om fouten te maken en een ondersteunend klasklimaat zijn minstens zo bepalend. Ook Dweck benadrukt dat mindset geen losstaande techniek is, maar alleen werkt binnen een veilig en stimulerend leerklimaat.

Wees oprecht en geloofwaardig
Onderzoek laat ook zien dat complimenten alleen effectief zijn als kinderen ze als oprecht en geloofwaardig ervaren. Te algemene of onoprechte complimenten kunnen juist leiden tot minder motivatie en meer wantrouwen (Brummelman et al., 2021).

Dat betekent dat niet elk procesgericht compliment automatisch helpt. Volgens Dweck werken procescomplimenten vooral als ze aansluiten bij echte vooruitgang of zichtbaar gedrag. Complimenten die niet passen bij de ervaring van het kind, kunnen zelfs averechts werken.

Een growth mindset maakt een kind dus niet automatisch succesvoller of ‘slimmer’. Ook bestaat er niet één type compliment dat altijd werkt. Wel kun je met de manier waarop je complimenten geeft, bijdragen aan een pedagogisch klimaat waarin fouten maken veilig is, inspanning wordt gewaardeerd en leren centraal staat. De woorden die je kiest en wat je benoemt, maken daarbij het verschil. Met kleine aanpassingen in je taalgebruik kun je kinderen stimuleren om te blijven proberen, leren en groeien. In het kader met de vijf gouden sleutels lees je hoe je dat concreet kunt doen.

Benoem wat je ziet: “Je geeft niet op, zo word je steeds handiger.”

Zo klinkt een procesgericht compliment

Bouwen in de bouwhoek
Een kleuter probeert een hoge toren te maken. De toren valt twee keer om. In plaats van te zeggen: “Wat knap gebouwd!”, benoem je het proces: “Je probeerde het opnieuw toen hij omviel. Je zette de blokken nu breder neer. Dat hielp.”
Zelf aankleden
Een peuter doet zelf zijn jas aan. Het lukt niet meteen, maar na hulp en opnieuw proberen wel. “Je bleef proberen met je mouw en je vroeg om hulp toen het niet lukte. En kijk, nu zit je jas goed. Dat heb je goed gedaan.”
Buitenspel
Een kind probeert over een boomstam te balanceren en stapt er halverwege af. Even later klimt hij er opnieuw op. Benoem wat je ziet: “Ik zag dat je het nog een keer probeerde nadat je eraf was gestapt. Je gaf niet op. Zo word je steeds sterker en handiger.”

Wat betekent dit voor jou als leerkracht?
Bewust complimenteren vraagt niet om vaste regels, maar om bewust te kiezen wat je benoemt en waarom. Door niet alleen het resultaat, maar ook het proces zichtbaar te maken in je taal, help je kinderen ontdekken dat leren en ontwikkelen mogelijk zijn. Dat is geen garantie voor succes, maar wel een uitnodiging tot groei, voor leerlingen én voor jezelf.

Wat veiligheid doet met leren
Uit breinonderzoek weten we dat het kinderbrein zich ontwikkelt door ervaringen. Zoals Daniel J. Siegel beschrijft: momenten van leren en contact dragen bij aan de ontwikkeling van verbindingen in het brein. Herhaalde positieve ervaringen, zoals erkenning, aanmoediging en vertrouwen, versterken die verbindingen. Niet één los compliment, maar de ervaring dat een kind wordt gezien en gewaardeerd, draagt bij aan zelfvertrouwen en breinontwikkeling.

Kinderen leren niet alleen door wat je zegt, maar vooral ook door hoe je het zegt. Je toon, blik en houding worden sneller gevoeld dan begrepen. Als een kind zich écht gezien voelt, ontstaat er ruimte om te leren, te proberen en fouten te durven maken. Ontbreekt die veiligheid, dan komt leren onder druk te staan. Complimenten die niet oprecht voelen, kunnen dan juist averechts werken. Of zoals Daniel Siegel het zegt: “Kinderen hebben ervaringen nodig waarin ze zich verbonden voelen. Die ervaringen vormen letterlijk het brein” (Siegel & Bryson, 2011).
Gerichte complimenten werken daarom het best in een veilige omgeving. Dat sluit aan bij wat we weten over de comfort-, leer- en paniekzone: kinderen leren het best als ze net buiten hun comfortzone worden uitgedaagd, zonder in paniek te raken.

Maak het verschil met woorden die kinderen laten groeien

En jij als leerkracht?
Je geeft dagelijks complimenten, vaak zonder erbij stil te staan. Maar wanneer gaf je jezelf er voor het laatst eigenlijk één? Bijvoorbeeld omdat je rustig bleef terwijl de klas op ontploffen stond of omdat je een kind precies gaf wat het op dat moment nodig had.
Kinderen leren door te zien hoe jij met jezelf omgaat. Sta dus ook af en toe stil bij je eigen inzet: je doorzettingsvermogen, je durf om nieuwe werkvormen uit te proberen en de ruimte die je geeft voor eigen oplossingen. Benoem deze momenten ook. Want een leerkracht die zichzelf waardeert, inspireert ook leerlingen om met dezelfde houding te leren en te ontdekken.

Complimenten die verschil maken
Een compliment is geen luxe. Het is een krachtig pedagogisch instrument. Door inzet en proces te waarderen, bouw je aan het zelfvertrouwen van kinderen. Je laat zien dat fouten maken erbij hoort, dat leren met vallen en opstaan gaat en dat moeite doen loont. Hoe waardevol is het als je kinderen dat al op jonge leeftijd kunt meegeven? Maak daarom het verschil met woorden die kinderen laten groeien.

Vijf gouden sleutels voor een krachtig compliment

Wees specifiek
Zeg niet alleen “Goed zo”, maar benoem concreet wat je zag. Bijvoorbeeld: “Je stelde extra vragen om het beter te begrijpen.”
Richt je op het proces
Geef complimenten over inzet, aanpak en leerstrategieën, niet alleen over het eindresultaat. Bijvoorbeeld: “Je hebt verschillende manieren geprobeerd.”
Stel reflectieve vragen
Help kinderen ontdekken wat werkte. Vraag bijvoorbeeld: “Wat helpt jou om dit vol te houden?”
Laat je lichaamstaal meedoen
Een rustige toon en open houding versterken je boodschap en maken een compliment geloofwaardig.
Waardeer kleine stappen
Benoem ook kleine doorbraken. Bijvoorbeeld: “Je bleef rustig toen het even niet lukte. Dat is groei.”

Over de auteurs
Christine Kuiper en Els van der Wel van Goudeerlijk Academie combineren 25 jaar praktijkervaring en theorie om kinderen, ouders en professionals te helpen met groei.

Inloggen

De kracht van een goed compliment

Gerelateerde artikelen

Culturele diversiteit in de kleuterklas

Basisvertrouwen in de klas

Werken aan persoonlijkheid