Inloggen
Abonneren
Contact
Burgerschap met kleuters
Vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit lijken grote woorden, maar je kunt er met kleuters al heel goed mee aan de slag. De definitieve conceptkerndoelen burgerschap van SLO helpen je om deze democratische basiswaarden op een eenvoudige en speelse manier te oefenen. Wat betekenen die doelen voor het werken met kleuters? En hoe geef je dat vorm in jouw groep?
“Welk prentenboek zal ik voorlezen?” Ik leg twee prentenboeken naast elkaar achter een kast en pak zoveel knijpers als er kleuters zijn. “Jullie mogen om de beurt een knijper leggen op het boek dat jij kiest. Zo zeg je met jouw stem ja tegen het boek. Maar niemand hoeft te weten welk boek je kiest. We houden namelijk democratische verkiezingen en dat betekent dat we anoniem stemmen.” Alle kleuters leggen om de beurt een knijper op ‘hun’ boek. Daarna tellen we samen de stemmen. De meeste knijpers liggen op Twee vechtende eekhoorns. “Maar juf,” zegt Maisie, “dat is zielig voor de kinderen die op het andere boek gestemd hebben.”
De school als oefenplaats
De school is een veilige plek waar kinderen samen met hun leeftijdsgenoten ontdekken wat democratische waarden betekenen. Ze doen ervaringen op, leren samen keuzes maken en ontdekken hoe hun eigen leefwereld verbonden is met de samenleving om hen heen. Onderwijsfilosoof en hoogleraar pedagogiek Gert Biesta benadrukt dat burgerschapsonderwijs niet extra is, maar “een integraal onderdeel van onderwijs dat haar pedagogische opdracht serieus neemt”.
Drie functies van burgerschapsonderwijs
Biesta (2022) onderscheidt drie functies van onderwijs die je kunt koppelen aan de definitieve conceptdoelen burgerschap: kwalificatie, socialisatie en subjectificatie. Biesta benadrukt dat onderwijs niet alleen moet bijdragen aan de vrijheid van leerlingen, maar hen ook moet voorbereiden op de verantwoordelijkheid die daarbij komt kijken, voor elkaar en voor de wereld: “Democratie is niet ‘vrijheid blijheid’, maar grenzen en begrenzing, zodat we het met elkaar uit kunnen houden.”
Maar wat betekenen die conceptkerndoelen nu precies? En hoe kun je ze vertalen naar jouw groep? Hieronder lees je per kerndoel wat het doel inhoudt, wat er van kinderen wordt verwacht en krijg je praktische handvatten om er in jouw klas mee aan de slag te gaan.
Ga in jouw klas ook aan de slag met burgerschap
Kerndoel 19: De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats.
19A: De school stimuleert sociale en maatschappelijke competenties van leerlingen.
Kwalificatie: de wereld leren begrijpen
Kleuters bouwen aan basisvaardigheden en -kennis die ze nodig hebben voor de toekomst. Door de omgeving te betrekken bij het leren, bijvoorbeeld door te praten over dieren, planten en het weer, help je kinderen de wereld om hen heen te begrijpen en er actief in mee te doen.
Zo kun je dat doen: regels maken
Leer kleuters de waarden van de democratische rechtsstaat door samen groepsregels op te stellen. Ze kunnen zelf namelijk heel goed aangeven wat wel en niet redelijk is. Zo ontdekken ze waarom regels belangrijk zijn en dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun gedrag én voor het welbevinden van de ander. Leg gebeurtenissen uit de school of het dagelijks leven aan hen voor en vraag: “Is dit oké of niet?” Zo ervaren kinderen dat je samen afspraken maakt. Het begint in de eigen leefomgeving en groeit vanzelf mee naar de publieke ruimte. De school is daarbij een echte democratische oefenplaats.
Kerndoel 20: De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat.
20A: De leerling redeneert over het belang van basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
20B: De leerling verkent hoe die kan omgaan met diversiteit in de samenleving.
Socialisatie: deel worden van de groep
Kleuters leren omgaan met anderen en oefenen met zich aan te passen aan de regels en normen van de groep. Ze ervaren dat ze deel uitmaken van een groter geheel, zoals de klas en de samenleving. Geef kleuters de ruimte om dingen zelf te doen en probeer hen hierbij te ondersteunen.
Zo kun je dat doen: verschillen ontdekken
Leer kleuters wat kinderrechten zijn. Dat kun je doen door hen kaartjes met allerlei kinderrechten te laten zien. Welke vinden zij belangrijk? Door hier samen mee bezig te zijn, ontdekken kinderen spelenderwijs welke rechten voor hen vanzelfsprekend zijn. Maar ook dat dit niet voor alle kinderen op de wereld geldt. Zo ervaren ze op een eenvoudige manier wat een democratische rechtsstaat betekent. Ze ontdekken dat wat voor hen vanzelfsprekend lijkt, niet voor alle kinderen in de wereld geldt. Ook in het contact met klasgenootjes die anders zijn of andere ideeën hebben, ervaren ze hoe het is om met verschillende perspectieven om te gaan. Door die kennis en verhalen te delen, leren kinderen hun oordeel uit te stellen en soms aan te passen. Boeken en spelletjes kunnen daarbij helpen.
Welke kinderrechten vinden kleuters belangrijk?
Kerndoel 21: De leerling doet ervaringen op met democratische en maatschappelijke betrokkenheid.
21A: De leerling verkent mogelijkheden om democratisch te handelen.
21B: De leerling verkent mogelijkheden om bij te dragen aan de samenleving.
Subjectificatie: een eigen stem ontwikkelen
Bij subjectificatie ontwikkelt een kind zich tot een individu met een eigen wil en stem. Moedig kleuters aan om vragen te stellen, zelf keuzes te maken en hun eigen gedachten te verwoorden. Zo oefenen kinderen op school hoe ze actieve burgers kunnen worden.
Zo kun je dat doen: samen besluiten
Laat kinderen op een creatieve manier samenwerken. Organiseer bijvoorbeeld een feest samen met de kinderen. Door actief mee te denken, tekeningen te maken of mee te beslissen, ervaren kleuters dat ze een eigen mening hebben, maar ook dat niet iedereen hetzelfde leuk vindt. Ze ontdekken dat hun stem telt, maar dat ze ook rekening moeten houden met de groep. Die ‘stemmingen’ in de klas zijn waardevolle ervaringen in democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Zo leren kinderen dat je samen verder komt: een eerste stap naar vreedzame besluitvorming.
Drie werkvormen om democratie in de klas toe te passen
Met deze korte, speelse werkvormen ervaren kleuters in jouw klas hoe je samen kiest, overlegt en afspraken maakt.
1. Dilemmakaartjes
Nooit meer met speelgoed spelen of nooit meer met een tablet? Zet dilemmakaartjes in, zodat kleuters ervaren hoe lastig keuzes maken soms is. Vooral omdat je niet altijd de gevolgen kunt overzien.
2. Eerlijk of niet?
Je nichtje heeft een hond, maar jij niet. Je vriendje heeft vijf grote dozen met Lego en jij maar twee. Is dit eerlijk? Maak kaartjes met dit soort situaties erop. Is het eerlijk of niet? Door hierover in gesprek te gaan, leren kleuters begrip en verdraagzaamheid te tonen voor klasgenootjes die anders zijn of andere ideeën hebben.
3. Spelregels
Gebruik de situatie- en dilemmakaartjes bij een zelfgemaakt bordspel. Laat de kinderen samen spelregels verzinnen: wie mag beginnen, hoe eindigen we en spelen we met één of twee dobbelstenen? Iedereen heeft invloed en een eigen mening, en samen kom je tot afspraken.
De verkiezing zit erop: we kiezen een boek. “Wat doen we als de boeken evenveel stemmen hebben?” vraag ik. Er volgen verschillende antwoorden: “Van elk boek de helft lezen.” “Het andere boek vanmiddag lezen.” “Opnieuw stemmen.” “Nog een keer stemmen maar dan met drie boeken.”
Wat hebben de kinderen veel manieren geleerd waarop ze besluitvormingsprocessen op vreedzame wijze kunnen beïnvloeden.
“Maar gaan we dan vanmiddag het andere boek voorlezen?” Ze hebben het goed begrepen: democratie gaat niet alleen om de macht van de meerderheid, maar ook om een zorg voor het welzijn van de minderheid.
“Hoera! En nu buitenspelen!” De stemming zit erin. En… we zijn gelijkgestemd!
Ga jij in de klas aan de slag met burgerschap met kleuters?
Download hier dan een handig overzicht van alle conceptkerndoelen, de uitleg en handvatten.
Mediatips
Kinderboeken over democratie en kinderrechten:
- Alfredo Soderguit. De Capibara’s. Amsterdam: Clavis.
- Cai Schmitz-Weicht. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens – voor kinderen. Amsterdam: Rubinstein.
- Kolet Janssen & Emy Geysken. Rechtop met Obi en Odette. Leuven: Bakermat.
Websites:
- Wereldgericht onderwijs – een visie voor vandaag, Biesta, Wereldgericht onderwijs. 2022
- Handboek Burgerschapsonderwijs | bureau Common Ground
- De onderwijsfilosofie van Gert Biesta – Zorgonderwijsvernieuwers
- Gert-Biesta-burgerschap-op-school-agenda-of-principe.pdf
- 90+ leuke dilemma vragen voor kinderen | Zou je liever
- Respect Leskanaal – Lessen
- Schoolklimaat: de school als oefenplaats – Expertisepunt Burgerschap
- Burgerschap met kleuters, moet dat…? – CPS.nl
- EducatieveParel_Les_NietEerlijk-2eprijs-def.pdf
- Wereldburgerschap – SLO
- Lesidee voor de onderbouw – Kinderrechten
- Juf in groep 3: Dilemma’s
- Tips uit ‘Oprechte Deelneming’, map over participatie van het Kinderrechtencommissariaat (downloadbaar op www.kinderrechtencommissariaat.be)
- PO- kleuters/onderbouw – Wat stem jij? – LessonUp
- Burgers in de kleuterklas | Kleutergewijs
- Definitieve conceptdoelen burgerschap 2025 SLO, Amersfoort
- Definitieve conceptkerndoelen burgerschap | Rapport | Rijksoverheid.nl
- Leerkrachten | UNICEF
Gerelateerde artikelen
Culturele diversiteit in de kleuterklas
Al op jonge leeftijd maken baby’s en kinderen onderscheid in huidskleur. Ook ontwikkelen ze al vroeg sociale voorkeuren en ontstaan er vooroordelen gebaseerd op ras. Hoe kan je ...
Basisvertrouwen in de klas
Basisvertrouwen is het vertrouwen van kinderen in de vaste opvoeder, en tegelijkertijd vertrouwen in zichzelf. Kinderen met voldoende basisvertrouwen hebben zelfvertrouwen, zijn...
Werken aan persoonlijkheid
Kleuters hebben invloed op hoe ze omgaan met de wereld. Daar hebben ze vaardigheden bij nodig die ze nog moeten ontwikkelen. ‘The leader in me’ is een aanpak die kan helpen bij ...
