Ruimte voor professionals

Jonge kinderen leren de wereld te verkennen en zichzelf te worden door te spelen. Leerkrachten richten de leeromgeving met aandacht in zodat zij uitgenodigd worden om in beweging te komen en al spelend belangrijke ervaringen op te doen. Hoe creëer je voor jezelf als leerkracht ruimte om de kwaliteit hiervan te kunnen blijven waarborgen?

Professionals die werken met jonge kinderen genieten daar doorgaans met volle teugen van. Ze volgen de ontwikkeling van de kinderen en stemmen hun aanbod zo goed mogelijk af op hun speelbehoeften (Beets Kessens, 2015). Dat levert ook vragen op. Doe ik de dingen goed? Doe ik de goede dingen? En hoe beslis ik wat goed is (Lingsma & Scholten, 2001)? En: welke kennis heb ik nog nodig? Hoe denken mijn collega’s hierover? En kan en durf ik in een gesprek mijn standpunten te delen en te onderbouwen? Hoe uitnodigend is de leeromgeving voor professionals eigenlijk? Het is belangrijk ruimte te organiseren om samen met je collega’s vragen te stellen, antwoorden te vinden en daardoor alert te blijven op de kwaliteit van je onderwijs.

Aleid Beets Kessens
De auteur van dit artikel, Aleid Beets Kessens, is specialist jonge kind, orthopedagoog en docent Master Educational Needs bij Fontys Hogescholen. Ze was ruim tien jaar redactievoorzitter van HJK. Begin 2020 heeft zij haar rol van voorzitter verruild voor die van netwerklid. Met deze stap wil zij meer tijd vrij maken om onderzoek te doen samen met studenten en collega’s en om meer te schrijven, vanuit en voor de praktijk. De redactie is Aleid onzeglijk dankbaar voor haar bijdrage aan HJK in de afgelopen tien jaar en ziet artikelen van haar nu en in de toekomst graag tegemoet.

Een levenslang leerproces
Het is goed soms te twijfelen over je aanpak, de kennis die je hebt en de keuzes die je maakt. Het zet aan tot beweging, tot ‘op onderzoek uitgaan’, meer willen weten. Marieke van de Ven, een van de leerkrachten in de Post-HBO opleiding Jonge Kind Specialist, formuleert het zo: ‘Ik heb de afgelopen jaren al ontzettend veel geleerd, maar vind het lastig om te onderscheiden wat nu echt het belangrijkste is voor jonge kinderen. Ik wil de kinderen graag laten spelen en ze in hun spel laten leren. Om dit proces goed te kunnen begeleiden, zou ik graag meer handvatten krijgen over hoe ik dit in de praktijk het beste kan doen. Er ‘moet’ tegenwoordig zoveel. Mijn rooster zit vol, ik wil heel veel, maar ik weet nog niet goed wat nu prioriteit heeft.’ Marieke komt tot deze uitspraken, doordat zij reflecteert op haar handelen. Kelchtermans (2012) geeft aan dat reflecteren hét middel bij uitstek is om greep te krijgen op en om te gaan met de complexiteit van de onderwijspraktijk. Hij betoogt dat professionele ontwikkeling bestaat uit een levenslang leerproces. Via reflectie ben je in staat om je ervaringen te verbinden met reeds aanwezige kennis en je opvattingen. Daardoor kunnen veranderingen ontstaan in je denken en je doen, en die beïnvloeden elkaar. Kelchtermans (2002) noemt dit het ‘persoonlijk interpretatiekader’. Dat bestaat uit ‘het professioneel zelfverstaan’ (opvattingen die je hebt over jezelf als leerkracht) en ‘de subjectieve onderwijstheorie’ (je persoonlijk geheel van kennis en opvattingen over onderwijzen). Dit is terug te lezen in de reflectie van Annelotte Broeders: ‘Ik vind zelf dat ik op de pabo te weinig theorie heb gekregen over de kleuter. Het is mijn passie om met deze leeftijd te werken, maar ik merk dat ik er tegenaan loop dat ik sommige dingen gewoon niet weet, zoals bepaalde basisleerlijnen bijvoorbeeld. Ook vind ik het heel belangrijk dat er goed opgeleide kleuterleerkrachten blijven bestaan. Ik merk in mijn omgeving dat heel veel kleutergroepen steeds meer richting het gewone schoolkind werken. Het worden bijna ‘opstap-klassen’ naar groep 3. Ik vind dit jammer om te zien en hoop dat ik door deze opleiding beter kan onderbouwen wat ik dan juist wél wil zien in mijn kleutergroep.’ Door haar opvattingen over zichzelf als leerkracht en over haar manier van onderwijzen te expliciteren, verwoordt Annelotte een onderzoeksvraag die verder verkend kan worden en haar in beweging zet.

Je blik verbreden
Antwoorden vinden op je vragen vraagt op onderzoek uitgaan, kennis vergaren, andere invalshoeken leren kennen, je blik verbreden en daardoor jezelf als professional ontwikkelen. De drukte van alledag vraag om een efficiënte aanpak. Enkele suggesties:
• Vakbladen lezen. Vraag je af of je álle artikelen op dit moment wilt lezen. Wat zijn voor jou en je collega’s actuele onderwerpen? Kies een artikel, lees dat, en deel de inhoud tijdens een onderbouwvergadering. Maak er een vast punt van op de agenda.
• Actuele blogs bijhouden via de digitale nieuwsbrieven van deze blogs. Bijvoorbeeld Kleutergewijs, een blog over innovatie en onderzoek in het kleuteronderwijs in België, en haar Nederlandse zusje EarlyYearsBlog. Beide hebben archieven waar je naar hartenlust in kunt zoeken. Je vondsten kun je weer delen met je collega’s.
• Boekrecensies lezen (in de bladen, in de blogs). Leen of koop het boek als dit antwoord kan geven op je vragen. Samen met je collega’s lezen en bespreken, is efficiënt en motiverend.
• Netwerken. Verbinding zoeken met onderbouwleerkrachten van andere scholen en bijeenkomsten organiseren waarbij goede praktijken en kwesties gedeeld worden, leiden tot kennisvermeerdering.
• Volgen van opleidingen. Je nieuwsgierigheid kan ook leiden tot het volgen van een Post-HBO opleiding Jonge Kind Specialist, zoals de leerkrachten uit de voorbeelden in dit artikel deden, of tot het volgen van een Master Educational Needs met een specialisatie ‘jonge kind’. Het delen van de informatie uit deze opleidingen met je team zorgt dan weer voor samen denken, samen reflecteren en het bijstellen van handelen.

Ruimte organiseren
Hoe beoordeel je of de gevonden antwoorden passen bij je praktijk? Dat vraagt een heldere visie op ontwikkeling en leren van het jonge kind. Veel onderbouwteams houden zich bezig met deze vraag. Duidelijke uitgangspunten voor de inhoud en uitvoering van het onderwijs aan het jonge kind helpen je keuzes te maken en prioriteiten te stellen en de gevonden informatie afgestemd toe te passen. Hoe worden de kernwaarden van je school concreet waarneembaar op de werkvloer in de onderbouw? Samen hierover nadenken en je handelen en de inrichting van de leeromgeving analyseren op de herkenbaarheid hiervan, leveren een kritische beschouwing op en kunnen leiden tot het opnieuw maken van keuzes.
‘Autonomie verlenen’ is bijvoorbeeld een kernwaarde die vaak wordt genoemd in een schoolplan en/of schoolgids. Is toegelicht wat er precies onder wordt verstaan? Gaat het erom dat kinderen worden gestimuleerd in het nemen van initiatief en het zelf mogen uitvoeren van activiteiten? Kijk dan eens kritisch naar de organisatie en de inrichting van de leeromgeving bijvoorbeeld. Vraag je af of dit hierin mogelijk is. Hoeveel keuzevrijheid hebben de kinderen? Kunnen ze zelfstandig bij het materiaal dat zij nodig hebben? Waarin zijn ze van de leerkracht afhankelijk? Zijn er manieren waarop je kunt zorgen voor onafhankelijkheid en zelfsturing?
Het structureel plannen van gezamenlijke ruimte om concreet aan de slag te gaan met het vertalen van de uitgangspunten in je handelen en in de inrichting, is een voorwaarde voor het verbeteren van de kwaliteit van je onderwijs. De leeromgeving en je houding en handelen vormen immers samen je ‘methode’ (Beets Kessens, 2013). Zorg voor tijd op de agenda om samen aan de slag te gaan in de lokalen en andere ruimten die deel uitmaken van de leeromgeving.
Het samen vaststellen van de gekozen werkwijze en dit beschrijven in een ‘beleidsplan onderbouw’, ‘een kwaliteitskaart’ of ‘borgboek’ zoals dit op een school genoemd wordt, maakt deze acties compleet. Dit document borgt niet alleen je werkwijze, maar maakt ook voor nieuwe collega’s, invallers en stagiairs duidelijk hoe de uitgangspunten zichtbaar worden in houding en handelen op de werkvloer. Het blijven bespreken van dit document houdt er beweging in en zorgt voor actualiteit en kwaliteit.

Gesprekspartner zijn
Met een nieuwsgierige kritisch-reflectieve houding, waarmee je je handelen analyseert, je praktijksituatie beschouwt, kennis verzamelt vanuit praktijk én literatuur en (verder) bouwt aan je visie op ontwikkeling en leren van het jonge kind, ben je een serieuze gesprekspartner. Manon van Berkel zegt: ‘Ik wil mijn eigen visie op het onderwijs aan het jonge kind kunnen en durven beargumenteren aan mijn collega’s van het onderbouwteam en het gesprek erover aangaan.’ Gesprekspartner kunnen en durven zijn, is van belang om in ontwikkeling te blijven. Als individuele professional én als team. Zo kun je samen ‘het verhaal van je school’ ontwikkelen, uitleggen en verantwoorden; aan collega’s, stagiairs, de directie, het bestuur, de inspectie. Een serieuze gesprekspartner zijn, maak je mogelijk door ruimte te organiseren waardoor ook voor professionals een krachtige uitnodigende leeromgeving ontstaat.

Oproep
Hoe organiseer jij een uitnodigende leeromgeving om te blijven bouwen aan je visie en aan de kwaliteit van je onderwijs? Hoe ben jij gesprekspartner en wat heb je daarvoor nodig? Deel je ervaringen met de lezers van HJK en mail naar: hjk@thiememeulenhoff.nl.

Mediatips

• Zijlstra I., Van Tuyl, C. (2019). Leren van spel. Professionele leergemeenschap. HJK, 46 (5), 4-7.
• https://kleutergewijs.wordpress.com
• https://earlyyearsblog.nl

Literatuurlijst

• Beets Kessens, A. (2013). Investeren in spel en spelen. Opbrengstgericht werken met jonge kinderen. HJK, 40 (9), p. 4-7.
• Beets Kessens, A. (2015). Spelen is leren met hoofd hart en handen. HJK, 44 (1), p. 4-7.
• Kelchtermans, G. (2002). Reflectief ervaringsleren voor leerkrachten. Een werkboek voor opleiders, nascholers en stagebegeleiders. Mechelen: WoltersPlantyn.
• Kelchtermans, G. (2012). De leraar als (on)eigentijdse professional. Reflecties over de “moderne” professionaliteit van leerkrachten. Notitie in opdracht van de Nederlandse onderwijsraad. Leuven: Centrum voor Onderwijsbeleid, -vernieuwing en Lerarenopleiding.
• https://docplayer.nl/1979740-De-leraar-als-on-eigentijdse-professional-reflecties-over-de-moderne-professionaliteit-van-leerkrachten.html
Lingsma en Scholten (2001) https://reflectiesite.nl/triple-model-text/#.XjMEkuTtzmQ

Inloggen

Ruimte voor professionals

Gerelateerde artikelen

Vroegsignalering doe je samen

PO-Raad en het jonge kind

Leerkracht en mediaopvoeding