Klanken en letters alzijdig verkennen

pp.00_Geudens et al_HJK november 2017_VoelenJarenlang onderzoek toont aan hoe belangrijk het is om kleuters nieuwsgierig te maken naar de wereld van taal en letters, zodat zij in hun ontdektocht een goede basis voor het aanvankelijk lezen meekrijgen. Het verkennen van letters maakt hier deel van uit. Ontdek hoe je als leerkracht kleuters kunt prikkelen om klanken en letters met hun lijf te beleven en zo sterke klanktekenkoppelingen te ontwikkelen op een manier die volledig bij kleuters past.

In de praktijk zien we dat het speels vertrouwd maken met letters in kleutergroepen zich veelal vertaalt in aandacht voor de vorm van letters. De leerkracht toont of schrijft de letter op en de kinderen bedenken er vervolgens woorden of concrete voorwerpen bij. Deze woorden of voorwerpen worden gebundeld in een woordweb rondom de letter of uitgestald op een lettertafel. De kinderen worden vaak ook gestimuleerd om thuis verder op zoek te gaan naar woorden die beginnen met de aangeboden letter. Het zijn voorbeelden van mooie initiatieven in kleutergroepen. Zeker wanneer ze ingebed zijn in taalroutines voor beginnende geletterdheid. Zo zien we leerkrachten in de praktijk bijvoorbeeld werken met klankkastjes en werkmappen fonemisch bewustzijn zoals die van CPS. Letteractiviteiten in taalroutines zouden echter meer kunnen betekenen als leerkrachten niet enkel de lettervorm als uitgangspunt nemen. Bij een letter hoort ook een klank, daar komen kleuters natuurlijk in de eerste plaats mee in contact. En er valt van alles te beleven aan een klank. Je kunt ernaar luisteren, maar je kunt ook onderzoeken, voelen en kijken wat er met je mond, lippen, keel en neus gebeurt als je de klank uitspreekt.

Speelse context
Dankzij ervaringen in een speelse context raken kinderen van groep 1 en 2 nog meer gericht op klanken die zij om zich heen horen. Zo worden juist ook die kinderen nieuwsgierig en enthousiast die misschien niet spontaan op verkenning zouden gaan naar klanken en letters (Van Severen, 2017). Inspelend op hun nieuwsgierigheid, raken kinderen vertrouwd met alle facetten van een letter. De klank wordt hiermee onbewust stevig gekoppeld aan het geschreven symbool. Hiermee wordt de basis voor het aanvankelijk lezen in groep 3 aanzienlijk versterkt, zeker ook voor kinderen die een vertraagde taalontwikkeling doormaken (Snowling & Melby-Lervåg, 2016; Van Druenen, Scheltinga, Wentink, & Verhoeven, 2017).

Klanktekenkoppelingen
Het is belangrijk voor kleuters om klanken en letters niet zomaar zonder context aan te bieden. Losstaande klank- en letteractiviteiten zijn zeker zinvol, maar de meerwaarde ligt in het inbedden van klank- en letteractiviteiten in een betekenisvolle context. Door ze te koppelen aan een thema of een probleemstelling, verhoogt immers de nieuwsgierigheid en inleving van de kleuters. Binnen die betekenisvolle context is een duidelijke opbouw voor het onderzoeken en beleven van klanktekenkoppelingen belangrijk, als een vorm van routine bijvoorbeeld. Het stappenplan in figuur 1 onder aan deze pagina kan hierbij ondersteuning bieden. De eerste stap legt een stevig fundament: het verkennen van de letter in zijn veelzijdigheid, ofwel het alzijdig verkennen. Deze eerste stap wordt vaak nog overgeslagen.

Wil je verder lezen maar heb je nog geen abonnement? Klik dan hier.
Heb je een abonnement en wil je digitaal verder lezen? Klik dan hier.